II. Filip oğlu iskendere eğitim vermek adına eğitmenler aramaktadır. O dönemde bu eğitimi verebilecek büyük sofistler vardır fakat herkes Aristoyu önerir. Haber Aristoya gider, Aristo Filip'in yanına elinde oldukça uzun bir liste ile çıkar ve der ki "bu listedeki bütün şartları sağla, oğluna ders vermeyi kabul edeyim". Filip listenin uzunluğu karşısında dumura uğrar ve parlar "sen kimsin ki senin şu kağıtta yazan şartlarını kabul edeyim, emrimde birçok sofist kölem var benim.". Aristo sakindir ve şöyle söyler " bir köle bir köle yetiştirecektir, özgür kişi ise özgür bir kişi yetiştirecektir.".
Aristo velhasıl Büyük iskenderi eğitti.
Diyalektik düşüncenin babası sayılan Heraklitos
Diyalektik kavramı, başlangıçta tartışma sanatı, ya da çelişkili yollardan muhataplarını ikna etme sanatı anlamına gelmektedir. Karşıtlıkları kullanarak gerçekleştirilen akıl yürütme biçimidir, diyalaktik ve Sokratik yöntem, tartışma ve düşünme sanatı olarak diyalektiğin Antik Çağ'daki en yetkin halidir. Değişimin ve hareketin sürekliliği düşüncesi bu aşamada diyalektik olarak ifade edilmiştir. Bir fikirden ya da ilkeden içerdiği olumlu ve olumsuz bütün düşünceleri çıkarma yöntemine diyalektik denilmekteydi.
Platoncu anlayışta fikirler, gerçek anlamına geldiklerinden diyalektik fikirlerin diyalektiğidir.Ama başka yönlerde, duyulur olandan nesnelerin fikirlerine ulaşma ve giderek bu nesnelerin ve bilgilerin saf değişmez ilkelerini ya da yasalarını bulgulama anlayışı olarak da ortaya çıktığı görülür. Heraklitos'un "aynı ırmakta iki kez yıkanılmaz" sözü diyalektiğin başlangıç halindeki açık tanımını göstermektedir. Diyalektik üzerine bütün çalışmaların başlangıç noktası burasıdır. Oluş ve değişim kavramları bu noktada diyalektik anlayışın temel kavramları olarak belirirler. İlk Çağ filozoflarının birbirine zıt yönlerde de olsa diyalektikçi oldukları söylenebilir.Sokrates'te ve Sofistler'de diyalektik yöntemin belirli şekillerde kullanıldığı bilinmektedir. Aristotales, diyalektiğin babası olarak Heraklitos'u değil Elealı Zenon'u gösterir. Zenon'un diyalektiği bir tür özdeşlik düşüncesine dayanır. Zenon, diyalektik yöntemi kullanarak hareketin olanaksızlığı gösterir bir dizi paradoksla. Ona göre evrende görülen çokluk ve çeşitlilik yanıltıcıdır, tıpkı hareketin yanıltıcı bir görünüm olması gibi.
Reklam
Sokrates Felsefesinde Bilgi, Bilinç ve Epistemolojik Temeller
Sokrates felsefesi, Antik Yunan düşüncesinde epistemolojinin yönünü belirleyen temel kırılmalardan birini temsil eder. Onun bilgi anlayışı, yalnızca bilginin içeriğine değil, bilginin nasıl mümkün olduğuna ve bireysel bilinçle nasıl ilişkilendiğine odaklanır. Bu yönüyle Sokrates, felsefeyi nesnel açıklamalardan ziyade bilincin kendisini sorgulayan bir etkinliğe dönüştürmüştür.
Sokrates’e göre bilgi, dış dünyadan doğrudan edinilen bir veri yığını değildir. Aksine bilgi, bireyin kendi düşüncelerini sorgulaması yoluyla açığa çıkan bir farkındalık hâlidir. “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir” ifadesi, epistemolojik açıdan bir cehalet kabulünden çok, eleştirel bilincin başlangıç noktasıdır. Bu yaklaşım, dogmatik bilgi anlayışını reddeder ve bilginin kesinlikten ziyade sürekli sorgulanabilirlik üzerine kurulu olduğunu ortaya koyar.
Sokrates’in kullandığı diyalektik yöntem, epistemolojik açıdan son derece belirleyicidir. Bu yöntem, bilginin öğretilebilir hazır bir içerik olmadığını, bireyin kendi aklıyla keşfetmesi gereken bir süreç olduğunu varsayar. Soru-cevap yoluyla ilerleyen bu süreçte, muhatabın çelişkileri görünür hâle gelir ve sahte bilgi yerini bilinçli cehalete bırakır. Bu noktada bilinç, bilmeye sahip olmakla değil, bilmenin sınırlarını fark etmekle tanımlanır.
Sokrates’in bilgi anlayışı, sofistlerin göreli epistemolojisine karşı geliştirilmiş bir eleştiri niteliği taşır. Sofistler için bilgi, ikna gücü ve faydayla ilişkilendirilirken, Sokrates bilgiye ahlaki bir zorunluluk atfeder. Ona göre doğru bilgi, doğru eylemi zorunlu kılar; dolayısıyla epistemoloji ile etik arasında kopmaz bir bağ vardır. Bilgi yalnızca zihinsel bir etkinlik değil, aynı zamanda bilinçli bir yaşam pratiğidir.
Bu bağlamda Sokrates’te bilinç, pasif bir algılama durumu değil, etkin
Sofistlerin entelektüel tesiri, yalnızca belâgat eğitimi vermeleriyle sınırlı değildir; daha derinde, “ne bildiğimizi nasıl biliriz?” sorusuna verdikleri cevaptadır. Onlarda dünya, sürekli akış hâlindedir; değişmeyen öz diye bir şey yoktur ya da varsa da insan için erişilebilir değildir. Bu yüzden “bilgi” dediğimiz şey, çoğu zaman güçlü sözlerin, yerinde örneklerin ve diğerleriyle mutabık kalmanın terkibidir. İkna eden, “doğru”ya en yakın sayılır; çünkü ölçüyü dışarıda bir yerde değil, konuşmanın içinde, kitlelerin kabulünde ararlar. Gorgias’ın meşhur meydan okuması: “Hiçbir şey yoktur; olsa da bilinmez; bilinse de anlatılamaz” bu zeminde abartı değil, çizginin sınır denemesidir. Doğruluk, eşyada bir karşılığı olduğu için değil, muhatap üzerinde etkisi olduğu için kıymet kazanır. Bu anlayışın iki sonuç doğurduğunu söyleyebiliriz. 1.si, “episteme” (bilgi) ile “doksa” (zan) arasındaki ayrım erir; kanaât, bilginin yerine geçer. 2.si, kavramların içeriği sabit bir çekirdeğe sahip olmaktan çıkar; adalet, cesaret, ölçülülük gibi isimler, şehirden şehre, ândan âna değişen alışkanlıkların ve güç ilişkilerinin yansımasına dönüşür. Bu, bilginin nesnesini belirsizleştirir: Artık doğrulanacak bir şey yoktur; yalnızca kabul ettirilecek bir şey vardır. Bu anlayışın siyaset alanındaki sonucu açıktır: Kimin sözü kalabalığı döndürüyorsa, o ânda o haklıdır. Sokrates’in itirazının yay kirişi burada gerilir: O ân doğru olan ile hakîkaten doğru olan aynı şey değildir.
Sofistlerin etkisini, “physis–nomos” karşıtlığında da okuruz: Tabiatın kendi düzeni bir yana, yasa ve törelerin belirlediği düzen öte yana… Onlar çoğunlukla “nomos”un (medenî-insanî dünyanın) değişkenliğini öne çıkarır. Sokrates ise burada takılır: **Yasa ve töre değişebilir; ama “adalet
Atina’nın parlak ama çalkantılı yıllarında Sofistler, bilginin ölçüsünü kişiye ve duruma bağlayan bir hat açtılar. “İnsan her şeyin ölçüsüdür” sözü, bu hattın özlü işaretidir: Hakikat aranıp bulunan bir şey değil, ikna kudretiyle kurulan bir şey gibidir. Sokrates, tam burada ortaya çıkar: Ona göre düşünce, yalnızca söz ustalığına, çıkar hesabına ve ânlık kanaâtlere bırakılamaz. Düşünen ve gerçekten bilen herkes için geçerli ölçüler bulunmalıdır. Bu ölçüler, tek tek bireylerin keyfine göre değişmeyen, konuşmanın hararetine göre şekil almayan, kavramların iç yapısına dayanan ölçülerdir. Bu yüzden Sokrates’in bilgi arayışı, bir “ölçü arayışı”dır.
-Reha Kansu, "Epistemoloji Açısından: Sokrates’in Sofizm’le Mücadelesi", besincidevre.org, 22 Eylül 2025-
Reklam
Reklam