Sofya hatıratıTarih
Türk mebuslardan Zümrezâde Şakir Beyle birlikte oturuyordu. Mekân, müzik, servis mükemmeldi. Ansızın içeri giren bir köylü şık giyimli müşterilerin arasındaki boş bir masaya yöneldi, kendine bir yer beğendi ve oturdu. Etraf bu kaba giyimli köylüye yadırgayarak baktı, garsonlar surat astılar ve köylü tarafından çağrıldıklarında oralı olmadılar. Köylü ısrar edince kendisine hizmet edilmeyeceği ve buranın böyle kaba saba kılıklı birine göre yer olmadığı, salonu terk etmesi gerektiği söylendi. Köylü kızmıştı,“Bulgaristan benim ekip biçtiğimi yiyor, benim silahımla korunuyor. Parasını verdikten sonra istediğim yerde otururum ve bana hizmet edersiniz” dedi. Köylünün diretmesi sonucu isteği yerine getirildi.
Genç zabit olayı dikkatle izlemişti. Arkadaşına şöyle dedi, “Şakir, günün birinde bizim köylülerimizi de böyle görmek isterim, kendilerinden emin olmalı ve haklarını istemesini bilmelidirler.” Bu genç zabit Osmanlı İmparatorluğu’nun Sofya’daki ataşemiliteri Kaymakam (Yarbay) Mustafa Kemal Bey’di.
Demiş ama sanki biraz sığ bir değerlendirme.
Mustafa Kemal, Sofya sefaretinde askeri ataşe olarak görevlendirilir.
Bu atama, Kâmil Paşanın cemiyetin önde gelen subay üyelerini 1909 başında Avrupa başkentlerine askeri ataşe olarak göndermesine benzetilebilir. Öte yandan. bunun bütünüyle bir uzaklaştırma olarak görülmesi hatalı olur. Söz konusu tayin, hazırlığına başlanılan üçüncü Balkan hesaplaşması ve hayati önem taşıyan bir makama getirilme özelliğini de taşımaktadır. Askeri ataşeliğe atanma, Mustafa Kemal'e İttihad ve Terakki Cemilyet içinde yükselme çabalarının, en azından kısa vâdede, netice vermeyeceğini tüm gayrete karşılık, Örgüt içi kanıtlamıştır. İhtilâl sonrasında gösterdiği konumunda ciddi bir değişim olmamıştır. 1908 yazında, geriden başladığı bir yarışta yerine geçmek istediği Enver Beyi yakalama girisimleri tersine netice vermiş, kendisi, Sofya da askeri istihbarat toplarken; 15 Aralik 193 tarihinde miralay, on dokuz gün sonrada mirlivalığa yükseltilen Enver Paşa 1914 yıl başında modern tarihin en genç harbiye Nazırı olarak Osmanlı kabinesine girmiştir. Bu alanda yaşadığı hayâl kırklığı, Mustafa Kemalin genel anlamda başarılı ve iyi konuma gelen bir zabit olduğunun görülmesine engel olmamaldır, Bunu sağlayan da Itihad ve Terakki üyeliği ile orduda süregelen tasfiye, rütbe düzenlemeleri ve yeniden teşkilâtlanmadır. O, cemiyet içinde siyasi değişikliği talep eden, mevcut uygulamalara eleştiriler yönelten bir subaydır. Buna karşılık, bir "İtihad ve Terakki muhalif" değil ""örgüt içi muhalif'ti. Bunun ise "alttan gelen" ve belirli sınırlar ötesine geçmeyen bir karşıtlığı dile getirdiği unutulmamalıdır. 1926 yılında, iktidar tekelinin tartışılmaz hale gelmek üzere olduğu bir dönemde yayımlanan hatırati, Mustafa Kemal'in cemiyet liderlerinin yüzlerine karsi sert eleştiriler yönelten, yanlışlarını gözler
Mustafa Kemal Atatürk'ün Sofya'daki Yıllarından Bir HatırâtıTarih
1914 yılı ilkbaharının bir günü, genç bir Osmanlı zabiti Sofya'nın şık kafelerinden birinde, Sobranye'deki Türk mebuslardan Zümrezâde Şakir Beğ'le birlikte oturuyordu. Mekân, müzik, servis mükemmeldi. Ansızın içeri giren bir köylü şık giyimli müşterilerin arasındaki boş bir masaya yöneldi ve oturdu. Etraf bu kaba giyimli köylüye yadırgayarak baktı, garsonlar surat astılar ve köylü tarafından çağırıldıklarında oralı olmadılar. Köylü ısrar edince kendisine hizmet edilmeyeceği ve buranın böyle kaba saba kılıklı birine göre yer olmadığı ve salonu terk etmesi gerektiği söylendi. Köylü kızmıştı, "Bulgaristan benim ekip biçtiğimi yiyor, benim silahımla korunuyor. Parasını verdikten sonra istediğim yerde otururum ve bana hizmet edersiniz." dedi. Köylünün diretmesi sonucu isteği yerine getirildi.
Genç zabit olayı dikkatle izlemişti. Arkadaşına şöyle dedi, "Şakir, günün birinde bizim köylülerimizi de böyle görmek isterim, kendilerinden emin olmalı ve haklarını istemesini bilmelidirler." Bu genç zabit Osmanlı İmparatorluğu'nun Sofya'daki ataşamiliteri Kaymakam (Yarbay) Mustafa Kemal Beğ'di.
"Köylü milletin efendisidir."