Persler'le başlayalım. Bu tragedya Yunan zaferini Perslerin gözünden anlatarak kaybedenlere odaklanmasıyla biliniyor. Henüz oryantalist kalıplar gelişmemişken Perslerin küçümsenmediğini, hayli objektif bir biçimde yenilginin insanlar üzerindeki etkisinin analiz edildiğini gözlemleyebiliyoruz. Biraz daha "neden yenildiler" ve "yenilgileri nasıl bir iz bıraktı" çalışması gibi.
Antigone ise tam bir klasik, herhalde bilmeyen yoktur. Antigone'nin karakteri bir yana, tragedyada siyasal bir çatışmayı görürüz: kadim yasayla yeni devlet yasasının karşılaşması. Bir tarafta Kreon kent devlet düzenini korumaya çalışır, diğer tarafta Antigone eski yasaya ve adalete gönderme yapar. Tarafsız bir göz her iki tarafın da kendince haklı olduğu çıkarımını yapacaktır. Böylece etik bir ikilem ortaya çıkar. Yalnızca başkaldıran Antigone değil, düzeni korumaya çalışan Kreon -cinsiyetçiliği bir yana- da etkileyici bir figür olarak karşımızda belirir. Elbette Antigone'nin direnişi takdire şayan, fakat beni en çok etkileyen bu ikilem oldu tekrar okuduğumda.
Aile laneti ve kan davası üzerine kurulu olan bu tragedya üçlemesinde şiddet döngüsünün kamusal hukuk/mahkeme aracılığıyla sona erdirilerek adaletin kurumsallaşması öne çıkar. Troya seferi için kızını kurban eden Agamemnon'u karısı Klütaimestra öldürür. Babasının intikamını almak isteyen Orestes ise bu kez annesini öldürür. Bunun üzerine intikam tanrıçaları Orestes'in peşine düşer ve kan davasının sonsuza kadar sürmesine engel olmak için bir mahkeme kurulur. Kişisel öç yerini kamusal adalete bırakır teması işlense de eser boyunca Klütaimestra'nın öldürülmesine, Orestes'in ve Elektra'nın adaletsizliğine, Athena'nın cinsiyetçiliğine ayılıp bayılmaktan işlenen konuya odaklanmak zorlaşır. Yine de verilen mesaj açıktır: Adalet kişisel olmaktan çıkıp kurumsal hale gelmeli ki düzen bozulmasın, keyfilik yaygınlaşmasın. Tam da bu nedenle ortak siyasal kurumlar ve hukuk önemlidir.
Reklam
Bakhhalar ve Troyalı Kadınlar'a kıyasla siyasi içeriği daha güçlü bir tragedya. Tebai kralının savaşta ölen komutanların gömülmesine izin vermemesi, Antik Yunan'da ise ölülerin gömülme hakkının kutsal kabul edilmesi ve ölen komutanların annelerinin (yakarıcılar) adalet talebi dolayısıyla Euripides'in güce, adalete ve siyasal meşruiyete ilişkin analizlerini görüyoruz. Buna göre güçlülük istediğini yapma keyfiliği anlamına gelmez, devletin de uyması gereken ahlaki ve dini kurallar olmalıdır. İyi bir kent yönetimi adalete dayanmalı, yurttaşlar özgür olmalı ve kamusal tartışma korunmalıdır. Yer yer tiranlık demokrasiye karşı tadında vurgular barındıran eser, iyi bir eğitimin iyi bir toplum için elzemliğini vurgular.
Savaşın kaybedenlerini -özellikle kadınları- ele alan, mağdurların merkezde olduğu bir tragedya. Yunanların zaferinden sonra Troyalı kadınların Yunan komutanların ganimetleri haline gelmelerini işler. Euripides'in, Hekabe karakteri üzerinden esaslı bir psikolojik tahlil işine giriştiğini de görürüz. Böylece iktidarın şiddetini, savaşın ezilenler üzerindeki etkisini göstererek güç sahibi olmanın haklı olmak anlamına gelmediğini düşündürür yazar. Diğer Antik Yunan metinlerine baktığımızda savaşların kahramanlık hikayeleri gibi işlendiği göze çarparken burada savaş karşıtı denebilecek bir ton vardır: "Ah kargıları beyinlerinden güçlü Hellenler!" (s. 47). Üstelik, eser boyunca siyasal özneler olarak kadınlar savaş, iktidar, adalet ve zafer hakkında konuşurlar, bu da tragedyanın ayırt edici bir özelliği olarak düşünülebilir.
İnsanların pek de rasyonel olmadıklarını, bastırılan arzuların ve tutkuların bir şekilde geri döneceğini, toplumsal düzenin irrasyonelliği yok edemeyeceğini anlatan oldukça karanlık bir tragedya. Kral Pentheus, Dionysos'un tanrılığını kabul etmez ve onun peşinden giden kadınları (Bakkhalar) ahlaksızlıkla suçlar, olaylar gelişir ve günün sonunda Pentheus kendi annesi Agave'nin de içinde bulunduğu bir topluluk tarafından vahşi bir hayvan sanılarak katledilir. Dionysos'u bir tanrı olarak değil, bastırılamayan tutkular ve taşkınlığın simgesi olarak okumak doğru olur bu noktada. Pentheus ise buna karşı çıkarak düzene, yasaya ve denetime dayanır, ancak günün sonunda bastırılan her şey daha yıkıcı bir şekilde geri gelir ve aşırılıklarının bedeli olarak iki taraf da kaybeder. Euripides'in bu tragedya aracılığıyla verdiği mesaj ise şudur: İnsan ne yalnızca akıldan ibarettir ne de tutkudan.
Vicdanın sustuğu yerde
Kader mi, seçimler mi?
Macbeth, insanın bazen felaketini cehaletiyle değil, gerçeği bildiği hâlde ona sırt çevirmesiyle hazırladığını anlatan sarsıcı bir tragedya.
Shakespeare, kötülüğün bilgisizlikten değil; hırs, korku ve arzular karşısında vicdanın geri plana itilmesinden doğduğunu gösteriyor. İnsan bazen içindeki sesi duyar, doğruyu yanlıştan ayırır, hatta önündeki yolu sezebilir; ama yine de başka bir seçimi tercih eder.
*Ne var ki bazı eşikler vardır; bir kez aşıldıktan sonra geri dönmek mümkün olsa bile artık hiçbir şey eskisi gibi olmaz.*
Eserin en çarpıcı yanı da burada yatıyor.*Kader insanı mahveden kaçınılmaz bir güç değil, çoğu zaman insanın kendi seçimleriyle içine yürüdüğü bir yoldur.*
Bu yüzden Macbeth, yalnızca hırsı değil vicdanı, iradeyi ve insanın kendisiyle verdiği mücadeleyi anlatan zamansız bir eser.
Reklam
Reklam