Düşünce tarihimizde belli kavramlar üzerine yapılan analiz çalışmalarından biri de incelemesini yapmış olduğumuz Ebu Hamid Muhammed el-Gazali’nin ‘el-Me’arifu’l-Akliyye (terc. Düşünme,Konuşma Ve Söz Üzerine )adlı eseridir. Bu eserinde İmam Gazali, aklın işlev ve türevleri olan bazı kavramları incelemekte ve o kavramlar arasındaki farkları tespit etmektedir.
Eser, 5 bölümden oluşmaktadır. İlk olarak, düşünme ve düşünmeyle ilgili konular ele alınmaktadır. İkinci olarak, Konuşma ve konuşan hakkında mevzulara değinmektedir. Üçüncü olarak, söz hakkında olup sözün mahiyeti, amacı, hakikati ve son olarak Allah’ın kelamı hakkında durmaktadır. Dördüncü olarak, yazma hakkında olup, yaratıkların yazması ve Allah’a nisbet edilen yazı ve O’nun yazma halleri üzerinde durmaktadır.Ve son olarak, aranan hedef üzerinde başlığı altında harfler üzerine,insanların ihtilafı, mizaç ve anlayış farklılıkları, söz-düşünme-konuşmayı açıklamanın amacı, kadim ve kıdemin anlamı üzerinde durup ve en sonda sonuca bağlayıp bitirmektedir.
Şimdi sıra ile bu bölümlerden bahsedelim.Gazali, ilk bölümde ilk olarak düşünme ve mahiyeti mevzusunu ele alır.Şöyle ki;Gazali,düşünmeyi tarif ederken onu ‘insan nefsinin,bilgisine yerleşmiş,aklına girmiş,şekilsiz ve cisimsiz soyut biçimi ifade edebilmesidir’diye tarif eder ve ekler ‘insan nefsi,ne vakit kalp aynasında fertleri ve özleriyle nesnelerin hakikatlerini tasavvur eder,nefs onları dile getirebilir,zihin onları düşünebilir,akıl ise onların içini ve dışını kuşatırsa, işte o zaman nefse,düşünen adı verilir.Açıklama yapmasa ve dille söylemese de o adamı düşünendir.’ Anladığımıza göre burada esas olan ilk husus,insanın zihninde bulunan soyut bir biçimi bir başkasına iletebilmesi,onun bu imkan ve yetenekle donanmış olmasıdır. Düşünmenin mahiyetine gelecek