Yavuz Tellioğlu
@Ytellioglu
Şu anda okuduğu kitaplar
Musa'nın öğretisi anlamında Tevrat'a, Tanah literatürü boyunca "Tev rat'' ya da "Tevrat kitabı",14 "Tanrı'nın Tevratı",15 "Musa'nın Tevratı/Kitabı"16 gibi kalıplarla atıf yapılmıştır. Yahudi sözlü geleneğini oluşturan Rabbani literatürde, özellikle Talmudöa, bu kalıpların yanı sıra "beş Tevrat kitabı"
veya "Tevrat beşlisi" ifadeleri yer almıştır.17 Yahudi geleneğinde, Tevrat'ın sinagoglardaki kutsal bölmede muhafaza edilen ve gerek haftalık ibadet sı rasında gerekse dini bayramlarda okunan büyük el yazma rulo nüshası için
"Tora'' ya da "sefer Tora': baskı halindeki ve genellikle Peygamberler bölü- münden haftalık ilave okumaları da (haftarot) içeren Tevrat kitabı içinse beşli manasına gelen "Humaş" tabiri tercih edilmektedir.
Sekiz kitaptan oluşan "Peygamberler" bölümü, İsrailoğulları'nın kut sal topraklara girişinden İkinci Mabed'in inşasına kadarki dönemle ilgili tarihi ve dini-etik bilgileri içermektedir. Musa'dan sonra gelen İsrail pey gamberlerine atfedilen bu kitaplar "Önceki Peygamberler" (Yeşu, Hakimler, 1.-11. Samuel, 1.-11. Krallar) ve "Sonraki Peygamberler" (İşaya, Yeremya, Hezekiel ve On İki Peygamber) olmak üzere iki gruptan oluşmaktadır. İsrailoğulları'nın siyasileşme tecrübesini ve çevre kültürlerin etkisiyle po liteist uygulamalara yönelen krallar ile Tanrı'nın iradesine uymaya çağıran peygamberler arasında yaşanan mücadeleyi konu edinen Önceki Peygam berler kısmı, daha ziyade peygamber Yeşu önderliğinde Kenan'a yerleşme, kutsal toprakların on iki kabile arasında taksimi, Hakimler dönemi, ilk ola rak Saul'ün, daha sonra sırasıyla Davud ve Süleyman'ın kral olarak görev lendirilmeleri, Kudüs'ün ve Mabed'in inşası ve ikiye bölünen Kuzey (İsrail) ve Güney (Yehuda) krallıklarıyla ilgili tarihi bilgilere yer vermektedir.
Klasik ya da yazıcı
Reklam
Modern Yahudi Mezhepleri1000Kitap
Reformist Yahudilik: Modern Yahudi akımları içinde en liberal kanadı temsil eden Reformist hareket, Aydınlanma ruhunun etkisiyle akılcılık, evrenselcilik ve ilerlemecilik gibi ilkeler üzerine kurulmuştur. Fakat bu ha reketin ortaya çıkışı, söz konusu teorik zeminden ziyade, Yahudi dinini ça ğın şartlarıyla uyumlu ve bilhassa dinden uzaklaşmaya başlayan Yahudiler için cazip hale getirmek amacıyla Alman Yahudi cemaatinin ileri gelenleri öncülüğünde ritüel üzerinde yapılan değişiklikler yoluyla olmuştur. Bu bağlamda, ı8ıo'lu yıllardan başlamak üzere, sinagog ibadeti ve Şahat kural ları ile ergenlik ve evlilik merasimlerinde çeşitli değişiklikler uygulamaya konmuştur. Muhteva ve biçim itibariyle Yahudiliğin Protestan Hıristiyan lığa benzetildiği bu değişimlerin başında ibadetin kısaltılması ve sıkı bir düzen doğrultusunda, erkeklerin yanı sıra kadınların da iştirakiyle, koro ve org eşliğinde icra edilmesi, ibadet sırasında -kadınların da anlayacağı şekilde- İbranice yerine yerel dile (Almanca) ağırlık verilmesi, hem erkek hem kız çocuklar için cemaate katılım amaçlı konfırmasyon merasimleri nin düzenlenmesi gelmektedir.
1840'lı yıllara gelindiğinde ise başta Abraham Geiger ve Samuel Hold heim olmak üzere, Yahudi dininin modern bilimsel metot ışığında incelen mesini savunan ve modern Yahudi araştırmalarının (Wissenschaft des Ju dentums) öncülüğünü yapan liberal görüşlü rabbiler tarafından bir takım teorik düzenlemeler ve yenilikler devreye sokulmuştur. Talmud'un otorite olma özelliği reddedilmiş, Yahudiliğin en ayırt edici özelliklerinden olan sünnetin ve Şahat kurallarının belli ölçüde terki savunulmuş, Yahudi teo lojisinin merkezinde yer alan seçilmişlik, vahyin değişmezliği ve kurtarıcı Mesih fikri ile kutsal topraklara dönüş ve Mabed'in yeniden inşasına yö
Modernite nin ön gördüğü demokratikleşme ve Yahudilere eşit vatandaşlık hakkı ta nımak suretiyle onları Hıristiyan Avrupa toplumlarına entegre etme süreci, başından beri Hıristiyan dünyaya mal olan Yahudi problemini çözemedi ği gibi beraberinde eski tip din merkezli Yahudi aleyhtarlığı yerine anti semitizm diye isimlendirilen ırka dayalı Yahudi düşmanlığını getirmiştir.
60 R.S. Wistrich, "Zionism and lts Jewish '.Assimilationist' Critics (1897-1948)': /ewish Social Studies, 4/2 (1998), s. 59-ııı.
TARİHI SÜREÇ
YAHUDİLİK
İlk ciddi örneğini bir asır önce Yahudi özgürleşmesinin başladığı yer olan Fransa'da Dreyfus Skandalı diye bilinen hadiseyle gösteren bu yeni tip Ya hudidüşmanlığıAlmanya'daırkçıNaziyönetimininiktidaragelmesi(1933) ve kısa süre sonra işgal ettiği Avrupa ülkelerinde farklı dini, etnik ve siya si grupların yanı sıra özellikle Yahudiler üzerinde sistematik bir soykırım başlatmasıyla doruk noktaya ulaşmıştır. Alman Nazi yönetimi tarafından, Fransa ve İtalya'daki faşist yönetimlerin de desteğiyle, İkinci Dünya Savaşı süresince (1939-1945) Avrupa Yahudilerine uygulanan ve üçte ikisinin yok olmasıyla sonuçlanan bu büyük soykırım, dört bin yıllık Yahudi tarihinin en korkunç ve aynı zamanda siyasi, kültürel ve teolojik sonuçları açısın dan en önemli hadiselerinden biri kabul edilmektedir. Batı dillerinde Ho lokost (Holocaust) diye isimlendirilen, İbranice'de ise "felaket" manasında şoah kelimesiyle karşılanan bu hadise, modern Yahudi teolojisi üzerine XX. yüzyılın son çeyreğinde ortaya konan tezlerde teolojik sonuçları açısından Sina Ahdi'ne, siyasi sonuçları açısından da Mabed'in yıkılmasına denk bir
hadise olarak görülmüştür.
Bu hadisenin doğurduğu sonuçların başında ise savaşın sona er mesinden ve Nazi toplama kamplarının boşaltılmasından üç yıl
Yahudi Aydınlanması ve modern Yahudi hareketlerinin doğuşu:1000Kitap
Modernite öncesi Yahudi toplumları, bilhassa Avrupa ülkelerinde maruz kaldıkları baskılara ve geto düzenine rağmen, coğrafi ve kültürel farklı laşmalar ve siyasi çalkantıların da etkisiyle ortaya çıkan çeşitli akımlar bir
Geniş bilgi için bk. Cronbach, Reform Movements in Judaism, s. 83-103; B. Dinur, "The Origins of Hasidism and lts Social and Messianic Foundations': Essential Papers on Hasidism: Origins to Present, ed. G.D. Hundert (New York: New York
University Press, 1991), s. 86-142.
Hasidilik hareketine cephe alan geleneksel Rabbani Yahudilik mensupları o dö nemde "karşıçıkanlar"manasındaMitnagedimdiyeisimlendirilmiştir.
yana, yaşadıkları ülkelerde büyük ölçüde homojen Yahudi cemaatleri oluş turmuş, rabbilerin otoritesi ve Yahudi şeraitinin (halaha) rehberliği doğrul tusunda temel dini konularda ortak bakış açısına sahip olmuşlardır. XVIII. yüzyıl Aydınlanma hareketiyle başlayan modernite çağında ise Yahudileri içinde yaşadıkları Hıristiyan toplumlara entegre etme ve modernleştirme amacı taşıyan Yahudi Aydınlanma hareketi (Haskala) ortaya çıkmış ve XIX. yüzyıldan itibaren Avrupa Yahudileri için siyasi ve sosyal açıdan özgürleş me süreci başlamıştır. Bu modernleşme ve özgürleşme sürecinde Yahudi ler başta Batı Avrupa olmak üzere yaşadıkları ülkelerde eşit vatandaş olma hakkı elde etmişler fakat modernitenin geleneksel din anlayışı ve toplum
yapısı üzerinde yarattığı tesire paralel olarak Yahudilik ve Yahudi kimliği hem biçim hem muhteva itibariyle ciddi değişime ve kırılmaya uğramıştır.
Geto düzenine son verip Yahudilere eşit vatandaş ve daha da önemlisi bi rey olma imkanı sunan Yahudilerin özgürleşmesi süreci tüm bunları gerçek leştirirken, Yahudilerin topluluk olma vasfını ve gelenek ile geleneğe dayalı dini otoritenin Yahudi toplumu üzerindeki
Osmanlı Yahudileri:Alıntı
XIII. yüzyıldan itibaren Müslümanların hakimiye tindeki bölgelerin Hıristiyanların yönetimine geçmesiyle birlikte, Yahudi lerin çoğunluğu Avrupa'da ve Hıristiyan ülkelerde yaşamaya başlamışlar dır. Bunun en önemli istisnası ise gerek Akdeniz ve Ege bölgesinde gerek se devletin ilk payitahtlarından olan Bursa gibi önemli şehirlerinde antik dönemden itibaren Yahudilerin meskun olduğu, sonraki dönemlerde de başta İstanbul olmak üzere farklı şehirleriyle büyük Yahudi nüfusa sahip olan Osmanlı Devleti'dir. Osmanlı toprakları, İstanbul'un fethinden sonra en eski Yahudi cemaatlerinden olan Bizans Yahudilerinin (Romanyot) yanı sıra, önemli bir Karai cemaatine, Alman ve Doğu Avrupa kökenli Aşkenaz lar ile İtalyan Aşkenazlarına (Franko) ev sahipliği yapmıştır. Buna ilaveten Osmanlılar XVI. yüzyıl başlarından itibaren İspanya Sürgünü'nden kaçan Sefarad İber Yahudilerine kapılarını açmış ve bu yüzyıl boyunca Osmanlı Yahudi cemaati dini, ilmi ve kültürel açıdan dünya Yahudilerinin lideri ko numuna yükselmiştir.
Yahudiler ile Müslüman Araplar arasındaki en önemli etkileşim Yahudi teolojisinin ve felsefesinin gelişiminde kendisini gösterirken, Yahudi-Os manlı etkileşimi daha ziyade sosyo-kültürel yapılanma ve mesleki konular da ortaya çıkmıştır. Osmanlı yönetimindeki Yahudiler, zimmi statüsünün gereği olarak çeşitli sivil konularda kısıtlayıcı hükümlere ve bilhassa impa ratorluğun ekonomik ve siyasi sıkıntı yaşadığı dönemlerde zaman zaman baskı ve güvensizlik ortamına maruz kalmalarına rağmen, özellikle Fatih,
il. Bayezid, Yavuz ve Kanuni gibi güçlü padişahların idaresinde ve ilk ola rak Fatih tarafından irat edilip sonraki dönemlerde yenilenen "tolerans fer manları" doğrultusunda, istedikleri bölgeye yerleşip istedikleri mesleği icra etme, diledikleri yere seyahat etme,
Reklam