Osmanlı gerilemesini mantaliteye bağlayan en önemli Osmanlı tarihçisi, son dönemlerde "şeyhü'l-müverrihin," yani tarihçilerin şeyhi olarak adlandırılmaya başlayan Halil İnalcık'tır. İnalcık'a göre, Osmanlı toplumunda hakim olan ahlak anlayışı sermaye birikimine izin vermemektedir. Her ne kadar İslam ticarete mesafeli yaklaşmasa da, Gazali'nin temsil ettiği bir ekolün kapitalist zihniyete karşı olduğu kesindir. Sadece bu dünyayı değil, ahireti de düşünmesi gereken mümin için asıl hedef hiçbir zaman kâr olmamalıdır;sınırsız para kazanmak dinen ve ahleken sorunlu bir durumdur.