Bəhram Əhməd - “Paramneziya”
Bu gün sizə Bəhram Əhmədin "Paramneziya" kitabı barədə danışacam. Bu, yazıçıdan oxuduğum ikinci kitabdır. İlk oxuduğum "Vorkuta əkizləri" pis deyildi, bəyənmişdim. Amma mənə görə, yazıçının bu kitabı birincidən qat-qat yüksək səviyyədədir. Sözsüz ki, zövqlər müxtəlifdir, amma mənim fikrim budur.
Bu kitabı mənə hədiyyə edən dostuma təşəkkür edirəm bir daha. Bildiyim qədərilə hal-hazırda satışda yoxdur və tapılması bir az çətindir. Amma təhlilə başlamazdan öncə dərhal bir məqamı vurğulamaq istəyirəm: bu kitabı harda görsəniz, mütləq şəkildə alın və oxuyun. Bu il oxuduğum və sonunda rəsmən "vau" dediyim, heyran qaldığım ən yaxşı kitablardan biridir. Bunu öncədən deyim, biləsiniz.
Kitabın mövzusuna gəlincə, qarşımızda kiçik həcmli, bir oturuşa, bir nəfəsə oxuyub bitirə biləcəyiniz hekaye var. Elə buna görə də mövzu haqqında çox ətraflı danışıb, spoiler vermək istəmirəm.
Hadisələrin mərkəzində Nərmin adlı bir psixoloq, həyat yoldaşı və övladı dayanır. Kənardan hər şey olduqca normal görünür və standart, sakit bir ailə həyatı sürürlər. Lakin günlərin bir günü onun qəbuluna Sevda adında bir qadın gəlir. Məhz bu görüşdən sonra Nərminin bütün dünyası alt-üst olur. O, öz keçmişinin və yaşadıqlarının görünməyən tərəflərini, gizli qalan əsl həqiqətlərini öyrənməyə başlayır. Sevda xanımın nə danışdığını və bu görüşün Nərminin həyatını necə dəyişdiyini bilmək üçün isə bu kitabı mütləq oxumaq lazımdır.
Ümumiyyətlə, mən bu tərz psixoloji triller kitablarını çox sevirəm. Müəllifin məni ustalıqla aldatmasına, kitab boyu ilk səhifədən son səhifəyə qədər böyük bir yalana inandırmasına heyranam. Çünki kitabin sonunda o yalanın əsl üzünü, gizlənən həqiqəti sənə elə çarpıcı ve heyratamiz şəkildə göstərir ki, donub qalırsan. Bir sözlə kitab "tərs köşə" - mən
Kitabı oxuyub bitirdim, çox bəyəndim və bu haqda fikirlərimi yazmaq istədim; çalışdım ki, bacardığım qədər qısa tutum. Prometheus filmində eşitdiyim "Cəhənnəmdə hökm sürmək, cənnətdə xidmət etməkdən yaxşıdır" sözü, məni Con Miltonun İtirilmiş Cənnət əsərinə aparan ilk addım oldu. Kitab oxumaq öncələri sıxıcı olsa da, daha sonra çox daha axıcı oldu. Əsəri bitirdiyimdə məni ən çox düşündürən mövzu, insan təbiətinin o böyük çıxmazı oldu: Məcburi bir bağlılıq, yoxsa azad iradə?
Əsərdə Şeytanın azad iradəyə yanaşması, sərhədləri öncədən çəkilmiş bir mükafat-cəza oyununa şərik olmaq deyil, o oyunun qaydalarını kökündən rədd etməkdir. Tanrı tərəfi, hər şeyin yaxşı qalması üçün mütləq bir nizamı və tabeçiliyi tələb edərkən; Şeytan, Cənnətin gətirdiyi o hazır rahatlıqdan imtina edir və başqasının yazdığı ssenaridə iradəsiz bir varlıq olmağı qəbul etmir. Bu baxımdan, kitabda təsvir olunan Şeytan obrazını Yevgeni Zamyatinin "Biz" əsərindəki I-330 xarakterinə çox bənzədirəm; hər ikisi mütləq və məcburi bir nizamın gətirdiyi "xoşbəxtlikdən" imtina edərək, fərdi azadlığın xaosunu seçən üsyankarlardır.
Adəm üzərindən qurulan azad iradə anlayışı isə tam bir ziddiyyətdir. Tanrı insana ağıl və məntiq verib onu seçimlərində sərbəst buraxdığını söyləyir; ancaq nəyin yaxşı, nəyin pis olduğuna öncədən yenə özü qərar verir. Əgər bir seçimin sonunda ağır cəzalar gözləyirsə, orada gerçək bir azadlıqdan bəhs etmək çətindir. Üstəlik, Başmələk Mikayılın Adəmə gələcəkdə nəslinin çəkəcəyi acıları göstərdiyi hissədə bu ədalətsizlik daha da dözülməz bir hal alır. Bir nəfərin səhvini hələ doğulmamış məsum nəsillərin ödəməsi hansı ədalət sisteminə uyğundur? Günahın irsi olduğu bir nizam quran güc gerçəkdən "ədalətli" sayıla bilərmi?
Miltonun bu əsəri tamamilə Xristianlığın "İlk Günah" (Original Sin)
📚🔔 Tatil zili çaldı!
Bir yıl boyunca verilen emeklerin ardından şimdi dinlenme, keşfetme ve yeni maceralara atılma zamanı. 🌞
Bu yaz bol kahkahalı, bol anılı ve elbette bol kitaplı geçsin. Tüm öğrencilere keyifli tatiller diliyoruz! 💙📖
Ah Annie.. Nə yazım, necə yazım heç bilmirəm hisslərimi. Kiçicik bir kitabla məni yenə çox uzaqlara, unutmaqda olduğum uşaqlığıma, nənəmə, onun bir daha görməyəcəyim cənnət simasına və toxuna bilməyəcəyim isti əllərinə, qucağına apardın. Dünyanın bütün bu çirkli xaosunun içində mənə yenidən özümü hiss etdirdin.
Qadın olmaq çətindir, düzdür, amma anasına, ana xəttinə bağlı bir qadın olmaq - bu bambaşqa hekayədir, hələ əgər o xəttin qırılması sənlə başlayırsa.
Bağ… Təkcə bir bağ deyil. O, həm cənnət, həm də cəhənnəmdir. Hər çiçəyin ləçəyində ölüm gizlənir. Hər qoxu, hər rəng bir zəhər daşıyır. Və bu bağın ortasında Beatris dayanır. Gözəl, tənha bir qız. Atası onu sevir, amma bu sevgi bir çiçəyin qəfəsində böyüdülmüş bir qızı dünyadan ayıran bir elmdir.
Mənə elə gəlir ki, Paz bu pyesdə insanın ən qorxunc arzusunu yazıb: əbədi, lakin təcrid olunmuş bir həyat. Beatris bağda ölümsüzdür, amma kimsə ona toxunsa, ölər. O, həyatın özünün bir zəhəridir. Və bu, dəhşətlidir – çünki sevmək istəyəndə, sevdiyin adamı öldürəcəyini bilirsən.
Gənc Juan gəlir. Saf, axmaq, idealist. O, Beatrisi “lənətdən” qurtarmaq istəyir. Atasının elminə qarşı durur. Amma əslində o, nəyə qarşı durur? Təbiətə? Təbiətin öz qanununa? Çünki bu bağ artıq ikinci bir təbiətdir – süni, zəhərli, lərzi içində gözəl.
Juan bir antidot tapır. Beatrisə verir. Və sonra… o ölür. Çünki onun bədəni artıq o bağa, o zəhərli həyata uyğunlaşıb. Antidot onun üçün ölüm olur. Xilas etmək istəyəndə məhv edirsən. Bu, faciənin ən acı yeridir. Mən bunu oxuyanda düşündüm: neçə dəfə biz sevdiklərimizi “yaxşılıq” adı altında öldürürük? Onları öz dünyamıza çəkmək istəyəndə, əslində onları məhv edirik.
Pazın dili isə… onu təsvir etmək çətindir. O, səhnəni şeir kimi qurur. Hər bir dialoq bir misradır. Hər bir susqunluq bir hecadır. Məsələn, Juan deyir: “Mən sənin bağında itmiş bir səyahətçiyəm”. Beatris cavab verir: “Sən itməmisən, sadəcə hələ öləcəyin yeri tapmamısan”. Bu cür sözləri adi pyesdə eşitməzsən. Bu, Pazın şair ürəyinin teatr pəncərəsindən atdığı bir fəryaddır.
Mən bu kitabı bağlayanda bir sual qaldı beynimdə: Həqiqətən, yaşamaq nədir? Təcrid olunmuş, toxunulmaz, təhlükəsiz, amma kimsəni sevməyəcək qədər qorxulu bir ömürmü? Yoxsa bir dəfə sevib, bəlkə də ölmək, amma ən azından
Mənim üçün bu kitabın ən dəhşətli cəhəti onun real olmasıdır. On altı yaşlı Leyla – adi bir qız, xəyalları olan, sevən, gülən bir insan – bir gün düşərgəyə düşür. Və orada gördükləri, yaşadıqları o qədər çılpaq, o qədər amansızdır ki, oxuyarkən bəzən kitabı yerə qoyub dərin- dərin nəfəs almalı olursan. Mən özüm də bir neçə dəfə belə etdim. Çünki o səhifələr insan təbiətinin ən qaranlıq, ən iyrənc tərəfini üzə çıxarır.
Mənim baxış bucağımdan Leyla təkcə Bosniya faciəsinin deyil, bütün müharibələrin ortaq qadın və uşaq dərdinin hekayəsidir. Çünki müharibə eyni üzü olan bir bəladır – harada baş verməsindən asılı olmayaraq, o, qadınları və uşaqları eyni qəddarlıqla cəzalandırır.
Müəllifin dili isə məni fərqli cəhətdən təsirləndirdi. O, heç nəyi bəzəməyib, heç nəyi gizlətməyib. “Təcavüz”, “işgəncə”, “ölüm” kimi sözlər elə çılpaq, elə ağır gəlir ki, bəzən oxucu kimi mən utanıram – bu hekayəni oxumağa belə utanıram. Amma eyni zamanda başa düşürəm ki, əgər sussaq, bu dəhşətlər təkrarlanacaq. Leyla susmur, çünki o, şahiddir.
Mənim fikrimcə, bu roman hər məktəbdə, hər ailədə oxunmalıdır. Xüsusilə bizim kimi müharibə yaşamış, itkilər vermiş xalqlar üçün o, bir xəbərdarlıq, bir dərs, bir yaddaş kitabıdır. Bəli, oxumaq çətindir, göz yaşı olmadan keçmək mümkün deyil. Amma bəzən bir cəmiyyətin sağalması üçün ən dəhşətli həqiqətləri görmək lazımdır.
Və ən əsası – mən bu kitabdan sonra bir daha əmin oldum ki, müharibədə heç kim qalib gəlmir. Hətta sağ qalanlar belə – onlar da darmadağın olur. Leyla fiziki olaraq sağ qalır, amma onun ruhu, onun uşaqlığı, onun gələcəyə olan inamı düşərgədə qalır. Bəlkə də, ən böyük döyüş müharibədən sonra başlayır – öz xatirələrinlə, öz kabuslarınla döyüş.
Bir sözlə, Leyla mənim üçün incəsənət əsəri yox, canlı şahid ifadəsidir.
Bu kitab sadəcə bir psixologiya kitabı deyil; o, itirdiyimiz bir orqanı – instinktlərimizi – xatırlamaq üçün bir çağırışdır.
Mənə ən çox toxunan nə oldu? Başlıqdakı o “kurtlar” məsələsi. Estés deyir ki, qadının ruhunun vəhşi təbiəti var – bu, dağıdıcı və qorxulu bir şey deyil, əksinə, sağlam, ayıq, sadiq və son dərəcə sezici bir enerjidir. Bizim mədəniyyətimizdə qadından həmişə “ağıllı”, “səbirli”, “özünü ələ alan” olması gözlənilib. “Nə deyərlər?”, “Abır-həya”, “Səsini çıxarma”... Bu gözləntilər qadının içindəki o “kurt” səsi boğur. Nəticədə qadınlarımız 30 yaşına çatır, yorğun, bədbin, həyatdan zövq almayan, evlənmiş, işləyir, övlad böyüdür, amma gecələr niyə mənasız bir boşluq hiss etdiyini anlamayan varlıqlara çevrilir.
İndi maraqlısı budur: Estés heç vaxt bu “vəhşi” qadını tərbiyəsizlik və ya pozğunluq kimi təqdim etmir. O, La Loba – “Sümük Qadın” hekayəsi ilə başlayır. Bir qadın səhrada canavar sümükləri toplayır, onları nəğmə ilə bir araya gətirir və yenidən həyata qaytarır. Məncə, Estés məhz deyir: “Siz öz ruhunuzun sümüklərini toplayın. O parçaları – itirilmiş sevincinizi, unudulmuş yaradıcılığınızı, lağ edilmiş xəyallarınızı – bir araya gətirin və öz nəğmənizlə dirildin.”
Mən kitabı oxuyarkən xüsusilə “Qoca kişi və İki Bacı” nağılı məni düşündürdü. Orada qocabkişi iki qızla evlənir – biri mülayim, itaətkar, biri vəhşi və ehtiraslı. Kişi əvvəlcə ehtiraslı qızı qovur, sonra onun nə qədər həyat enerjisi daşıdığını anlayıb geri çağırır. Estésin dediyi kimi: bir qadının həm mülayim, həm də ehtiraslı tərəflərini qəbul etməməsi onu yarımçıq edir. Qadınlarımız çox vaxt yalnız bir tərəfini – “yaxşı qız”, “ideal həyat yoldaşı”, “peşəkar qadın” olmağı – önə çıxarır, o biri tərəfi zirzəmilərə bağlayır. Və sonra o bağlanmış tərəf qisas almaq üçün qapıları döyür: ani
