Filozoflar konuşur, hakiki devrimci ve şahsiyet sahipleri inançlarını, mefkurelerini hayata taşırlar ve devrim yaparlar, inanç uğruna yaşarlar.
“Kötü bir anıyı unutmanın en iyi yolu güzel bir tanesiyle değişmektir.”
"Ben arınıyorum ve paylaşıyorum" diyebilmek, bugün yapılabilecek en asil, en devrimci ahlak hareketidir.
Çünkü malı yığarak yapılan o sahte zenginlik yarışı nihayetinde insanı içeriden yoksullaştırır; arınarak ve paylaşarak eksilmek ise insanı hakiki manada zenginleştirir. Kalbe sükûnet, eve bereket getirir.
Elçibey dönemini sadece mağdur bir idealizm hikayesi olarak okumak dönemin pratik gelişmelerini ıskalamak olurdu. Halk Cephesi iktidarının muhalif medyaya getirdiği kısıtlamalar, Talış ve Lezgi azınlıklarla yaşanan gerilimler ve yönetimdeki sertlikler, onun da gücü eline aldığında "temiz araçlar" felsefesinden saptığını net bir şekilde gösteriyor. Buradaki asıl mesele ahlakın saflığı değil, kurumsal inşa kapasitesinin yokluğuydu. Bir sistemi yıkmak veya ona karşı kitleleri harekete geçirmek büyük bir devrimci enerji gerektirir ve Elçibey bu enerjinin lideriydi. Ancak o yıkımdan sonra işleyen bir devlet aygıtı, kurumsal yapılar ve sürdürülebilir bir bürokrasi üretmek tamamen farklı bir zihniyet ve organizasyon yeteneği ister. Elçibey bu geçişi sağlayamadı ve yarattığı kurumsal boşluğun altında kaldı. Aliyev tarafına getirdiğimiz "anlam üreticisi" tanımı ise resmi tam anlamıyla tamamlıyor. Aliyev sadece eski Sovyet ağlarını kullanan çıplak bir güç makinesi değildi. Toplumsal hafızayı, milliyetçi refleksleri, dini sembolleri ve hatta Elçibey'in başlattığı bağımsızlık anlatısını çok iyi sentezledi. Bunları reddetmek yerine kendi iktidarının meşruiyet zemini haline getirdi. Yani devrimin ruhunu kamulaştırıp ona kurumsal bir elbise giydirdi. 1993 yılındaki o büyük kırılmayı idealizm ile realizm çatışmasından çıkarıp kurucu kapasite ile devlet yönetme kapasitesi arasındaki o tarihsel makasa oturtmak çok daha doğru bir yaklaşım. Biri kapıyı açan dinamit, diğeri ise o alanda binayı kuran ve işleten akıldır. Siyaset tarihinde bu iki apayrı ve bazen birbiriyle çelişen yeteneği aynı bünyede barındıran liderlerin sayısı gerçekten de bir elin parmaklarını geçmiyor.
Arşiv her istihbaratçıda vardı ama o arşivi soğukkanlı bir enstrüman gibi çalacak sinir sistemi ve stratejik sabır sadece Aliyev'de mevcuttu. Gücü zorla almak yerine bir yerçekimi merkezine dönüşerek kendine çekmesi, onun psikolojik üstünlüğünün en somut kanıtıydı. Bürokrasinin tanıdıklık refleksi ve "aynı dili konuşma" tespiti ise güç mekaniğinin en görünmez ama en belirleyici çarkıdır. Elçibey bürokrasiye hiç bilmedikleri bir dilden, yani fedakarlıktan, ahlaktan ve köklü bir devrimden bahsediyordu. Bu söylem, yıllarca kendi konfor alanını sessiz anlaşmalar, hiyerarşik ödül-ceza mekanizmaları ve öngörülebilirlik üzerine kurmuş yapılar için hem yabancı hem de ürkütücüydü. Aliyev ise o kadrolara tanıdık bir gramer sundu. Bürokrasi ahlaki bir dönüşümün getireceği belirsizliktense, kurallarını çok iyi bildiği eski ve tanıdık bir düzeni seçti. Vurguladığımız o felsefi çatışma, aslında siyaset teorisinin en eski trajedilerinden biridir. Elçibey'in "temiz araçlar" konusunda tutarlı olduğu söylenemez. Azerbaycan Halk Cephesi iktidar döneminde ciddi baskı politikaları uyguladı, muhalif medyaya yönelik kısıtlamalar geldi, Talış ve Lezgi azınlıklara yaklaşım sorunluydu. Yani Elçibey ahlaki araçları da tam olarak kullanmadı. Onun asıl zaafı ahlaki tutarlılık değil, kurumsal inşa kapasitesinin yokluğuydu. Bir devrimci olarak yıkmayı biliyordu, inşa etmeyi değil. Aliyev ise devletin ahlakla değil, çıplak güç dengeleri ve çıkar ilişkileriyle dönen soğuk bir makine olduğunu bilen tam bir Realpolitik ustasıydı. Elçibey makinenin kendisini değiştirmek istedi ama o makineyi sürecek dili konuşmayı reddetti. Aliyev ise makinenin dilini ve tüm kusurlarını kabul ederek direksiyona geçti. Aliyev kendi meşruiyet söylemini hiç ihmal etmedi. Azerbaycan milliyetçiliğini, dini sembolleri ve hatta