İlknur Koyuncu
@ilknurkyncuu
Şu anda okuduğu kitap
Bu kitabı okurken şunu bir kez daha fark ettim: Ekonomi sandığımız kadar basit değil. Tek bir teoriyle, tek bir açıklamayla anlatılabilecek bir alan hiç değil. Maliye mezunu biri olarak yıllardır duyduğum bazı ekonomik tezlerin aslında ne kadar dar bir çerçevede kaldığını görmek benim için epey düşündürücü oldu.
Ulusların Düşüşü bana şunu net şekilde gösterdi: Bir ülkenin bugün zengin ya da yoksul olması öyle şans işi değil. Geçmişte kurulan kurumlar, alınan siyasi ve ekonomik kararlar bugünü şekillendiriyor. Ama bu “kader” de değil. Yanlış politikalarla güçlü ülkeler bile gerileyebilirken, doğru ve kapsayıcı adımlarla kısır döngüler kırılabiliyor.
En çok hoşuma giden – hatta içimi rahatlatan – kısım ise “coğrafya kaderdir” söyleminin aslında ne kadar eksik bir bakış açısı olduğunu örneklerle anlatmasıydı. Açıkçası ben bu cümleden zaten yıllardır rahatsızım. Biraz insanları içinde bulundukları şartlara razı etmeye yarayan bir söz gibi geliyor bana. Kitap bunu somut örneklerle çürütüyor.
Eğer gerçekten coğrafya kader olsaydı, aynı kıtadaki ülkeler arasında bu kadar fark olur muydu? Avrupa’da neden bazı ülkeler çok gelişmişken bazıları geride? Amerika’nın kuzeyi ile güneyi arasındaki fark sadece toprakla mı açıklanabilir? Afrika’da bile benzer doğal koşullara sahip bölgeler arasında ciddi ekonomik farklar var.
Yani mesele nerede doğduğumuzdan çok, nasıl yönetildiğimiz. Hangi kurumların kurulduğu, fırsatların kimlere açıldığı belirleyici olan şey bu.
Benim için kitabın en net mesajı şu oldu: Ekonomi sadece sayılardan ibaret değil. Asıl mesele kurumlar. Ve o kurumları kimlerin, nasıl yönettiği.
Zihnimi açan, düşündüren bir okuma oldu tavsiye ederim.
Bugünkü ulusların da düşüşü sömürücü ekonomik kurumlarının tasarruf, yatırım ve yenilik için ihtiyaç duyulan teşvikleri yaratmıyor olmasındandır. Sömürücü siyasi kurumlar, sömürüden faydalananların gücünü pekiştirir ve bu ekonomik kurumları destekler. Sömürücü ekonomik ve siyasi kurumlar, detaylarında farklı koşullara göre farklılaşma görülse de bu başarısızlığa her daim temel oluştururlar. Örneğin birçok örnekte, Arjantin, Kolombiya ve Mısır'da da göreceğimiz üzere bu başarısızlık yeterli ekonomik faaliyetin olmaması biçiminde ortaya çıkar çünkü politikacılar kaynakları sömürmekten ya da kendilerini ve ekonomik elitleri tehdit eden her tür bağımsız ekonomi faaliyetini ezmekten memnundurlar.
Ortak dil ve kapsayıcı kurumlar: Botsvana’nın istikrar formülüAlıntı
Siyasi merkezileşmenin bir diğer özelliği de, okullarda yalnızca Setswana ve İngilizce öğretilmesini sağlayan yasayla ülkeyi daha fazla birleştirme çabasıydı. Günümüzde Botsvana, diğer pek çok Afrika ulusuyla ilişkilendirilmiş etnik ve dilsel parçalanmaları yaşamayan homojen bir ülkeye benziyor. Ancak bu, toplumun farklı kabileleri ve grupları arasındaki çatışmayı en aza indirmek için okullarda yalnızca İngilizce ve tek ulusal dil olan Setswana öğretilmesi politikasının sonucuydu. Etnik kökenle ilgili soruların sorulduğu son nüfus sayımı 1946’da yapıldı ve bu sayım Botsvana’nın gözle görülür heterojenliğini ortaya çıkardı. Örneğin Ngwato rezervinde nüfusun yalnızca yüzde 20’si kendini saf Ngwato olarak niteliyordu; halihazırda başka Tswana kabileleri de olmasına rağmen anadili Setswana olmayan çok sayıda Tswana dışı gruplar da vardı. Bu belirgin heterojenlik hem bağımsızlık sonrası hükümetlerin politikaları hem de Tswana kabilelerinin nispeten kapsayıcı kurumları tarafından yumuşatıldı. Britanya’daki, örneğin İngilizler ve Galler arasındaki heterojenliğin Britanya hükümeti tarafından yumuşatılmasına benzer şekilde yapıldı. Botsvana devleti de aynı yöntemi kullandı. Bağımsızlıktan sonra Botsvana’daki nüfus sayımlarında etnik heterojenliğe dair hiç soru sorulmadı çünkü Botsvana’da herkes Tswana’ydı.
Serbest Piyasa Görünümü, Güç Tekeli Gerçeği:Ekonomi
...tek başına piyasaların varlığının kapsayıcı kurumların garantisi olamayacağının altını çizmektedir. Piyasalar birkaç firmanın hâkimiyetinde olabilir, fahiş fiyatlar koyup daha verimli rakiplerin ve yeni teknolojilerin girişini engelleyebilirler. Kendi haline bırakılan piyasalar kapsayıcı olmaktan çıkabilir. Zaman içinde ekonomik ve siyasi yönden güçlü bireylerin ve firmaların hâkimiyetine girmeye başlayabilir. Kapsayıcı ekonomik kurumların oluşması için sadece pazarların olması yetmez. Pazarların kapsayıcı olması ve halkın büyük çoğunluğu için eşit koşullar ve ekonomik fırsatlar yaratıyor olması da gerekir. Elitlerin siyasi gücüyle desteklenen yayılmış tekeller bununla çelişir.