Din medeniyetinin son mahsullerinden biri de tekkelerdir. Bunlar bilhassa yayılma güçleri ziyade olduğu zaman eğitimin ocakları idi. Burada eski, çile çıkaran, Allah yolunda fâni olan velî yerine harpçi ve istilâcı bir zahitler sınıfının meydana çıktığı görülüyor. Bunlar, dinin başlıca prensipleriyle kendi karakterleri arasındaki aykırılığı meşru göstermek için, türlü türlü tevillere başvurmuşlardır. Doğu’da Bektaşilik, Batı’da Cizvitlik bu sınıfın en canlı misalini teşkil eder. Dinin ifrat derecede feragat ve fedakârlık telkin eden remizleri* altında en şedit hayat ihtiraslarını, ve bazen en kuvvetli hodbinliği saklamışlardır.
remiz: sembol, örtülü mesaj / şedid: şiddetli