Gazâlî bu eserde, fiziken küçük ama çıkardığı yangınlar bakımından devasa olan "dil" uzvunu bir masaya yatırır. Kitabın ana fikri şudur: Dil, insanı vezir de edebilir, rezil de. Kontrolsüz bir dil, kalbi karartır ve insanı felakete sürükler.
Öne Çıkan "Dil Afetleri"
Gazâlî kitapta dilin yirmiye yakın afetini (tehlikesini) tek tek inceler. Bunlardan en önemlileri şunlardır:
Gıybet ve İftira: Toplumsal bağları koparan, en yaygın dil hastalıkları.
Gereksiz Konuşmak (Malayani): İnsana ne dünyaya ne de ahirete faydası olan, sadece vakit kaybettiren sözler.
Münakaşa ve Tartışma: Haklı çıkma arzusuyla kalpleri kıran, kibri besleyen diyaloglar.
Övgüde Aşırılık (Methetmek): Görseldeki metinde de geçtiği gibi, insanı kibre sevk eden veya dalkavukluğa yol açan aşırı övgüler.
Yalan ve Alay Etmek: Güveni sarsan ve ahlakı zedeleyen davranışlar.
"Susma Sanatı" (Samt)
Gazâlî sadece sorunları sıralamaz, reçeteyi de sunar. Ona göre dilin belalarından kurtulmanın en etkili yolu "samt" yani mecbur kalmadıkça susmak ve dili zikirle, hayırlı sözle meşgul etmektir. İnsan, konuşmadan önce sözünün nereye varacağını tartmalı, eğer faydası yoksa sessizliği seçmelidir.