Kendilerinden emin olan toplumlar yansımalarını güven verici, huzur dolu, açık bir dinde bulurlar; güvensiz toplumlarsa korkak, bağnaz, çatıkkaşlı bir dinde. Dinamik toplumlar, yenilikçi, yaratıcı bir İslamda yansırlar; oldukları yerde kalan toplumlar durağan, en küçük değişime bile isyan eden bir İslamda yansırlar.
Not: Analı babalı bir düşünce terkip edecek olursak tüm doktrinler, mefhumlar, onların bütünleştiği ve vücut bulduğu eylemler.. bunların hepsi insanoğlunda başlıyor ve bitime eriyor. Dinleri yaratan ona şekil biçen kitlenin kolektif psikolojisi. Nehrin akış yönü ayağından kafasına, başlı başına insan..