Sâdi Şirazî 'ye sormuşlar; İnsan nedir? “Yek katre-i hûnest, sâd hezârân endîşe..” “Bir damla kan ve bin bir endişe..” demiş.
Bundan âlâ biyografi düşünemiyorum.
Son yıllarda yerli halklar hakkında yapılan etnografık araştırmalar da böyle bir tablo ortaya koymaktadır. Atalarımız aile içinde barışçıldı, dışarıdaysa katil ve yağmacı.
Thomas Hobbes gibi insanı kurt olarak niteleyip niteleyemeyeceğimiz hala tartışmalı bir soru olmakla birlikte, insan gruplarının birbirine genellikle son derece düşmanca davrandığı, adli arkeolojik verilere göre çok nettir. Bazı göçebe avcı-toplayıcı kabilelerde doğal ölüm kavramının, bir komşu kabilenin üyelerinin şiddet kullanarak yol açmadığı bir ölümün neredeyse bilinmediği söylenir.
Her değişimin bir diyalektiği, her iyi gelişmenin sert, karanlık, soğuk bir yanı, her ilerlemenin bir bedeli vardır. Evrimimizin ilk dönemleri bizi bir yandan işbirliğine eğilimli kılarken bir yandan da grubumuza ait olmayan herkese düşman etti, "biz" demeye başlayanlar kısa süre sonra "onlar" da demeye başladı.