Budala, okuyucuya yalnızca "budala" bir adamın öyküsünü sunmakla kalmaz; özüne inildiğinde 19. yüzyıl insanına batılılaşma ve modernleşme üzerinden çarpıcı mesajlar verir. Bu dönemde Rusya, Batı Avrupa etkisinde kalmış, toplum yapısı hızla değişmiş; modernleşme, sanayileşme ve kentleşme gibi sorunlarla toplumsal düzen sarsılmıştır. Romanda bu dönüşümün etkileri açıkça görülmektedir. Karakterlerin çoğu toplumdaki konumlarını yükseltme, maddi kazanç elde etme veya sosyal statülerini koruma çabası içerisindedir. Dostoyevski, bu durumun insan ilişkilerini samimiyetten uzaklaştırdığını ve bireyleri çıkar odaklı bir yaşam anlayışına sürüklediğini gösterir. Modernleşmeyle birlikte insanların manevi değerlerden uzaklaşması, romandaki birçok trajedinin de temel nedenlerinden biri olarak sunulur.
Romanın başkarakteri Prens Mışkin ise bu dünyanın karşısında duran bir simge konumundadır. O, insanları maddi durumlarına göre değerlendirmez; her zaman sevgisi, saygısı, affediciliği ve merhametiyle ön plandadır. Böylesi bir dünyada herkesten farklı özelliklere sahip olmak, çevresi tarafından anlaşılamamasına ve bir "budala" olarak görülmesine neden olur. Bu durum, modern toplumun ahlaki değerlerden ne kadar uzaklaştığını açıkça yansıtmaktadır.
Kapitalizm Kıskacında İnsan İlişkileri ve Metalaşma
Kapitalizmin temel özelliklerinden biri, ekonomik çıkarın toplumsal ilişkiler üzerinde belirleyici hale gelmesidir. Budala romanında da birçok karakterin davranışı ekonomik kaygılarla şekillenmektedir. Özellikle Gavrila Ardalionoviç İvolgin (Ganya) karakteri bu durumun en belirgin örneğidir. Ganya, Nastasya Filippovna ile evlenmek istemektedir; ancak bu isteğin temelinde sevgi değil, ekonomik kazanç ve sosyal yükselme arzusu yatar. Bu durum, evlilik kurumunun bile ekonomik hesapların bir
Roma tarihinin en ünlü kesitini yorumlayan Shakespeare doğaüstü motiflere neden böyle çarpıcı bir rol vermiştir oyunda? Bu durumu, eleştirmenlerin çoğunun yaptığı gibi, ortaçağlardan miras kalan mikrokozmos/makrokozmos kavramlarıyla, yani insan dünyası ve evren arasında paralel- lik kurma alışkanlığıyla açıklamak yeterli midir acaba? Doğal dengelerin bozulduğunu simgeleyen fırtına ile suikastın devlet düzeninde meydana getirdiği kargaşa arasındaki bağ yadsınamaz kuşkusuz. Ancak başlıca karakterleri tarih kitaplarından tanıdığımız, "gerçek” kişiler olan bu oyunda, fe- laketleri önceden haber veren doğaüstü işaretlere böyle güçlü bir vurgu yapılmasının başlı başına ironik bir işlevi olsa gerek.
Oyunun vurgu yaptığı diğer bir nokta ise görüntü ile ger- çek arasındaki olası karşıtlıktır. Shakespeare'in Romalıları, dünyaya yansıttıkları imaj konusunda son derece duyarlıdırlar. Bu da beraberinde rol yapmayı getirir; insanların karşısı- na uygun bir yüz takınarak çıkmayı gerekli kılar. Oyundaki karakterler birer "oyuncu” olduklarının bilinciyle hareket etmektedirler. Brutus'la Cassius oynadıkları rollerle tarihe geçeceklerine, gerçekleştirdikleri eylemin adlarını ve ünlerini ilelebet yaşatacağına inanırlar. Dahası, kendilerinin Roma tarihinde oynadıkları dramatik rolün gelecekte aktörler tarafından tiyatro sahnelerinde canlandırılacağından emindirler:
Reklam
Eskiden insanlar genellikle en ucuz ürünü almaya çalışırken, günümüzde bazı ürünlerde daha kaliteli ve prestijli olanları seçiyorlar. Çünkü insanlar sadece ürün satın almıyor, aynı zamanda kendilerini iyi hissetmek, mutlu olmak ve çevrelerine belirli bir imaj göstermek istiyorlar.
Örneğin bir kişi günlük ihtiyaçlarında tasarruf yapabilir ama çok sevdiği bir kahve markasına, telefona veya kıyafete daha fazla para harcayabilir. Çünkü o ürünün ona daha kaliteli, özel veya değerli hissettirdiğini düşünür.
Kitapta şirketlerin de bu durumu fark ettiği anlatılıyor. Firmalar, insanlara sadece bir ürün değil; kalite, konfor, mutluluk ve prestij duygusu satmaya çalışıyor. Bu sayede daha yüksek fiyatlı ürünleri tercih eden müşterilere ulaşabiliyorlar.
Aşkın Ticari Gerçekliği, Toplumun Sahteliği1000Kitap
Kitaba başlarken beklentim çok daha farklıydı. Martin’in hayatındaki o büyük dönüşümü izlerken daha sürükleyici, ilham verici ve başarıya ulaşıldığında okuyucuya da o tatmin duygusunu yaşatacak bir akış bekliyordum.
Roman, beklentimin aksine beni ciddi anlamda yordu. Martin’in açlıkla, bitmek bilmeyen reddedilişlerle mücadelesi ve sayfalar süren felsefi iç monologları okuma sürecini ağırlaştırdı. Fakat kitabı bitirdiğimde fark ettim ki bu yorgunluk, romanın başarısızlığından değil; aksine yazarın o ağır, bunaltıcı ve çaresiz atmosferi okuyucuya birebir hissettirme gücünden kaynaklanıyordu.
Gelelim kitabın içindeki olaylara;Martin her şeye Ruth için katlanmıştı; açlığa, uykusuzluğa, aşağılanmaya... Kafasındaki Ruth imajı onun yaşama tutunma sebebiydi. O imaj yıkılınca, uğruna savaştığı her şey anlamını yitirdi ve geriye sadece katlanılmaz bir yalnızlık kaldı.
Martin Eden kendini geliştirdikçe trajik bir şekilde yersiz yurtsuz kaldı. Eski işçi arkadaşlarından koptu çünkü artık onlarla konuşacak ortak bir dili kalmamıştı. Ait olmak istediği zengin ve elit sınıfın ise ne kadar sahte ve sığ olduğunu görüp onlardan da iğrendi.
Sonuç; muazzam bir yalnızlık oldu. Hem toplumun sahteliği hem de en güvendiği aşkın ticari gerçekliği yüzüne bir tokat gibi çarpınca, Martin kendini o trajik sona götürdü. Çünkü her şeyi uğruna feda ettiği o "ilk yakıt" tükenmişti ve geriye sadece katlanılmaz bir varoluşsal boşluk kalmıştı.
Başarıya, aşka ve toplumsal sınıflara körü körüne inanan herkesin, bu illüzyondan uyanmak adına okuması gereken ağır ama sarsıcı bir deneyim.
Put kuyusu
Kitabın son satırı şu şekilde;
Roma: Put kuyusu
Köy kahvelerinde takılan emmiler gibi tüm heykelleri put olarak gormek... Koca Roma şehrine bu şekilde bir sığ bakış açısı...
Köyündeki tezek yığınları ile Ankara'yı birbirine benzetmek...
Cumhuriyet kötü Osmanlı'da hersey güllük gülistanlık gibi bi imaj...
Tüm Orta doğunun ve Afrika'nın umudu Türkiye'ymiş falan filan...
Birbirinden kopuk ve daldan dala atlanınan bölümler.
Spoiler İçerir - Sosyolojik YorumSosyoloji
Kitapların içeriğini bir süre sonra unuttuğum için kendime seneler sonra okuduğumda hatırlayacağım şekilde incelemeler yapıyorum, bu nedenle biraz spoiler içeriyor olabilir.
At Üstünde
Tam bir yanlış imaj yönetimi vakası. Sırf bir pazar günü etrafa statü satmak, "elit" görünmek uğruna bütün bir hayatın nasıl mahvolduğunu anlatıyor. Bugün dijitalde yaratılan o sahte kusursuz hayat vitrinlerinin 1800'lerdeki versiyonu. Gösterişin ve başkaları için yaşamanın insanın boynuna geçirdiği o ağır pranga.
İp
19. yüzyılda kitle psikolojisi ve itibar suikastı. Yerdeki basit bir ipi aldığı için hırsız ilan edilen bir adamın, kendini aklamaya çırpındıkça toplumun gözünde nasıl daha çok battığını anlatıyor. İnsanların gerçeğe değil algıya, dedikoduya inanmayı nasıl seçtiklerini gösteriyor. Sosyal medya linçlerinin ve kriz iletişimi çöküşünün yüzyıllar önceki kopyası.
Kraliçe Hortense
İnsan bencilliğinin ve menfaatçi aile ilişkilerinin buz gibi bir özeti. Ölüm döşeğindeki bir kadının etrafında toplanan sözde acılı, ama içten içe sadece mirası hesaplayan o sahte kalabalık. Aile bağlarının bile çıkarlar söz konusu olduğunda nasıl profesyonel bir tiyatroya dönüşebildiğini yüzüne vuruyor.
Bebek
Dışarıya karşı o "örnek insan" maskesini takıp kapalı kapılar ardında yaşananlar... Toplumun sahte ahlak bekçiliğini ve taşranın o boğucu ikiyüzlülüğünü harika bir sosyolojik vaka olarak sunuyor. Herkesin ne kadar kusursuz görünmeye çalışıp aslında kendi yalanlarında boğulduğunu net bir şekilde gösteriyor.
Hayalet
İnsanın kendi etrafına ördüğü güçlü duvarların ardındaki o gizli kırılganlık. Ne kadar güçlü durmaya, her şeyi kontrol altında tutmaya çalışırsan çalış; insanın kendi zihninin içindeki tekinsizlikle, bastırdığı korkularla yüzleştiğinde o zırhın nasıl
Reklam
Reklam