Yazar:
Ksenophanes
Çevirmen:
C. Cengiz Çevik
Tahmini Okuma Süresi:
3 sa. 10 dk.
Sayfa Sayısı:
112
Basım Tarihi:
Şubat 2022
Yayınevi:
Can Yayınları
ISBN:
9789750756320
Ülke:
Türkiye
Dil:
Türkçe
Türler:
Sıralamalar
Reklam
Yorumlar ve İncelemeler
M.Ö. 6. yüzyılda yaşamış Kolophon’lu Deksious’un oğlu, Ksenophanes …
Destan ölçüsüyle #elegeion ‘lar ve #iambos ‘lar yazan, Kolophon’un kuruluşu ve İtalya’daki Elea’nın kolonileştirilmesiyle ilgili iki bin dizelik bir şiiri de bulunan #parmenides ‘in hocası…
Yaratıcı’nın “bir ve bedensiz” olduğunu öğreten düşünür : “Tanrı birdir, tanrıların ve insanların arasında en büyük olandır ne beden yapısı ne de düşüncesiyle benzer ölümlülere,” demiştir.
Var olanın ya benzer olandan ya da benzer olmayandan gelmesi gerektiği olgusundan hareketle Yaratan’ın “doğrulmamış” olduğunu göstermiştir.
Benzer olanın benzer olandan etkilenmeyeceğinden hareketle de “doğrulmamış” ve “ebedî” olduğunu da göstermiştir.
Şair ve filozof kimliğiyle 21. yüzyılın insanını sadece evrenin ve insanın varoluşunu düşünmeye ve sorgulamaya değil, aynı zamanda bizzat toplumun içinde yanlış bildiğimiz doğruları yüksek sesle eleştirmeye çağıran bu büyük düşünüre kitaplıklarınızda yer açın.
#cengizçevik ‘in derleyip çevirdiği bu yükte hafif pahada ağır eser @canyayinlari ️ ayrıcalığıyla okuruna Ksenophanes’in hayatı ve düşünceleriyle ilgili antik literatürdeki en eski kaynaklar olan fragmanlarının Eski Yunanca ve Latinceden yapılmış çevirisini ve analizini sunuyor. #k:325954
"Bitsin artık…"
Güzel kitap da benim hiç mi hiç ilgi alanıma girmeyen, yazım üslubu da ders kitabıymış gibi hissettiren bir eserdi. Felsefe okumak benim için hiç bu kadar zor olmamıştı. Bu eser olmasa da olur diyeceğim türdendi ve bunun daha iyisi olan Antik Yunan edebiyatından eserler okumuştum.
Sokrates öncesi düşünürlerimiz ile okuma ve öğrenme açlığıma devam ediyorum! Gelin birlikte çok uzun yıllarca yaşadığı söylenen, bazıları tarafından felsefi kaygılardan ziyade edebi kaygılarla ilgilendiğini, diğer taraftan ise Ksenophanes’i Yunan aydınlanmasının kurucusu olmakla birlikte epistemolojinin, etiğin, jeoloji ve meteorolojinin kısacası “tarihin gerçek babası” olarak sunmuştur. (Popper, The World of Parmenides, p. 33.)
İlk çağ Yunan filozofları arasında hiç şüphesiz en tartışmalı isimlerden biri olan Ksenophanes, antropomorfik tanrı tasavvurlarına getirdiği eleştirililerle tanınmıştır. Bu ismi duyduğunuz zaman aklınızda beliren insan biçimcilik kavramını ilerleyen günlerde açıklayacağım. Ksenophanes, tanrıların doğasını araştıran böylelikle tanrı kavramının araştırmalarını felsefenin alanına sokan ilk düşünür olarak karşımıza çıkmıştır. Günümüze kadar ulaşan fragmanlar sayesinde, zihne tam doygunluk vermeyen bilgileri sizlere de anlatmak istiyorum.
Tanrının bir ve cisimsiz olduğunu öğreten Kolophonlu Ksenophanes, şöyle söylüyor:
“Tek tanrı, tanrıların ve insanların arasında en büyüğü, ne vücudu ölümlülere benzer ne de düşüncesi.”
Bir karşılaştırma yaparsak; Anaksimandros ile aralarında belirgin düşünce farkı var. Bazı kaynaklarda aynı zamanda yaşadıkları söyleniyor. Ksenophanes’in tanrısının “ahlaken mükemmel” olduğu söylenir. Bu ifadeye şu fragmanı ile yola çıkabiliriz: “Homeros ve Hesiodos, ölümlüler arasında utanç verici ve rezil ne kadar şey varsa; zina, hırsızlık, birbirlerini aldatma tanrılara atfettiler.”
Lakin tam anlamıyla Ksenophanes’in böyle bir tasvir yaptığını söyleyemeyiz. Onun için tanrılar, antropomorfik tasvirine uygun değildi.
Bkz: “Fakat ölümlüler tanrıların da doğmuş olduklarını zannediyorlar ve kendileri gibi kıyafetleri, sesleri ve
Sokrates öncesi doğa filozoflarından ve yurdumuz topraklarından çıkmış bir başka Filozof Ksenophanes Kolophonludur (günümüzde İzmir bölgesi). MÖ 560 – 478 yılları arasında yaşadığı ve Elea Okulunun kurucusu olduğu kabul edilmektedir. Anaksimandros’un öğrencisi ve Parmenides’in de öğretmeni olduğu düşünülüyor. Ksenophanes Herakleitos’u etkilemiş, Herakleitos da hem Sofist leri hem de Empodokles’i etkilemiştir. Ksenophanes’in yaşadığı dönem Sofistler den aşağı yukarı 100 yıl kadar öncesidir. Bu nedenle onun görüşleri ve muhalif kişiliği gelecekteki felsefi görüşler üzerinde derin izler bırakmıştır.
Ksenophanes’in şair kimliği filozof kimliğinin önündedir. Aslında Şair-Filozof demek daha doğru olabilir, şiirleri ile oluşturduğu yeni düşünceler kendisinden sonra gelen filozofları oldukça etkilemiştir. O dönemin tabiri ile kendisi bir Rhapsodos’tur ve Rhapsodoslar şehir şehir gezerek Homeros ve Hesiodos şiirlerini tiyatral bir şekilde hiciv yaparak para kazanırlar. Ksenophanes’In daha çok kendi şiirlerini okuduğu ve fakir bir Rhapsodos olarak yaşadığı düşünülmektedir. 25 yaşından itibaren 67 yıllık bir gezgin hayatı yaşadığı bilinmektedir.
Ksenophanes zamanında 2 ana akım var : Milet Felsefesi ve Phytagorasçılar. Kendisi tam bir muhalif ve bu iki akıma da karşı çıkıyor, mitsel inançlara karşı çıkıyor, antropomorfik (insan biçimli) Tanrı anlayışına karşı çıkıyor, sporculara, onların ölçüsüz ödüllendirilmelerine, güzelliği övenlere de karşı çıkıyor. Tarihte Paranın insani değerleri ve erdemi bozduğunu eleştiren bilinen ilk kişi. Dönemin tam anlamıyla toplumsal ve kültürel yapısına yenilikçi bir bakış açısına sahip. Tüm bunları hiciv yolu ile yapıyor. Dolayısı ile kendisinden önceki Doğa filozoflarından ve Phytagoras’tan farklı bir zihniyeti temsil ediyor, Metafizik felsefe,
Tanrı-Evren-MaddeFelsefe
Tanrı-Madde-Evren(evrenin ilk maddesi arkhe) soruları üzerine durmuş. “Tek Tanrı” “Birlik” hakkında bahseden filozof. Evrenin düzenini ve Tanrının bu evrendeki elini açıklamış bir düşünce sistemi vardı bu metinde.
ksenophanes denince akla gelen ilk şey tanrılarla ilgili düşünceleridir şüphesiz. kendisi islam inancına çok benzer şekilde tanrının tek, doğrulmamış ve doğurmamış olduğunu savunmuştur ve bu savını akla uygun şekilde nedenleriyle açıklamaya çalışmıştır(R6 s.47). hatta homerosun destansı şiirlerindeki tanrı figürleriyle ve diğer şairlerle alay etmiştir. tanrının bir ve cisimsiz olduğunu, ne vücudu ne de düşüncesi insanlara benzer demiştir. ki bana göre de akılcı olan bu çünkü gerçekten bu kadar düzenli bir evrenin -ki daha neler keşfedeceğiz belli değil- bir yaratıcısı olması gerekli her şeyi bilen her şeyi duyan ve her şeye gücü yeten. ancak ksenophanes tanrının 'küre' biçiminde olduğunu, 'ne sınırlı ne de sonsuz' olduğunu söylemiş ve burada mantık hatasına düşmüştür. çünkü 'ne sınırlı ne de sonsuz ' olan bir varlık nasıl oluyor da küre biçiminde olabiliyor? belki de ksenophanes daha derin bir anlam yüklemiş olabilir ifadesine bilemiyorum...
kendisi duyuların yanıltıcı ve tutarsız olduğunu söyledi ve aynı şekilde aklın da bazı yerlerde tutarsız olduğunu savundu. ancak tabi ki akla daha çok önem vermiştir. ve rasyonalist bir yaklaşım benimsemiştir. aklının yettiği yere kadar kendi içinde tez ve antitezle yani karşıtlıklarla birlikte beyin fırtınaları yaptı ve böylelikle tanrı hakkındaki düşüncelerine ulaştı.
her konuda açmazdaydı ve o zamanlarda her şeyin bilinemeyeceğini biliyordu. hiç bir şeyden emin olamıyordu tek bir şey hariç o da tanrının bir ve tek oluşuydu. ancak yine de bazı şeyler hakkında yorum yapmaktan kaçınmadı. mesela her şeyin ilkesinin toprak olduğunu, gök cisimlerinin yanmış bulutlardan oluştuğunu ve toprağın yerin altında sonsuz kök saldığını söylemiştir.
son olarak şu sözlerini yazmak istiyorum
açık olanı bilen adam ne oldu ne de olacak
ne
Pythagoras'ın ölümü ve Miletos kentinin MÖ 494 yılında yıkılmasıyla birlikte Sokrates öncesi dönemin ilk yarısı kapanmıştır. Bundan sonraki neslin düşünürleri artık sadece bilimin nüvelerini taşıyan kişiler değil, aynı zamanda kelimenin tam anlamıyla felsefecidir. Ksenophanes de bu felsefecilerin ilkidir, hatta felsefeci olmakla da kalmayıp aynı zamanda toplumsal ve siyasal konularda acımasız eleştiriler yapan bir şair ve ilahiyatçıdır.
.
Miletos okulu gibi o da kendi evren anlayışını ortaya koymuş ve temel yeğenin ne su ne de hava, ancak toprak olduğunu "her şeyi topraktan hayat bulmuştur ve toprakta son bulacaktır" diyerek belirtmiştir.
.
Ksenophanes'in bilime yaptığı önemli katkılardan birinin de fosiller üzerinde yaptığı dikkat çekici araştırma ve gözlemler olduğunu söyleyebiliriz.
.
Parmenides'in çağdaşı olan Ksenophanes, Elea Okulu'nun Zenon ve Melissos'tan yaşça daha büyük olan üçüncü düşünürüdür. Daha çok Elea Okulu'nun çokluğu inkâr edip Birliği savunan metafiziğini, teoloji ya da din felsefesi alanına uygulayışıyla, çoktanrıcı bir din anlayışına ve antropomorfik (insan biçimci) Tanrı algısına karşı çıkarak öne sürdü küfürlü olmayan bir tanrı anlayışı ile ün kazanmıştır.
.
Ksenophanes'in teolojisi ya da tanrı konusundaki spekülasyonu, biri olumsuz ve yıkıcı, diğeri ise olumlu ve yapıcı olan iki ayrı evreden meydana gelir. Birinci evrede onun Homerosçu ve Hesiodosçu antropomorfik çoktanrıcılığa yönelttiği eleştiriler yer alır. Bu evre, onun Tanrı konusundaki olumsuz eleştirilerinden meydana gelmektedir. İkinci evrede ise eleştirdiği tanrı anlayışı yerine geçirdiği kendi Tanrı anlayışını ortaya koyar; Bu da onun Tanrı konusundaki olumlu görüşünü ifade etmektedir.
.
Yürürlükteki din anlayışını ve Tanrı görüşünü eleştirirken Yunan tanrılarının doğasını
Ksenophanes'Felsefe
Kitap MÖ 6.yy'da yaşadığı ve ,uzun bir ömür sürdüğü düşünülen Ksenophanes'in tarihi kaynaklarda geçen fragmanlarının bir derlemesi. Bir sayfada fragmanın orijinali, diğer sayfada ise Türkçesi yer alıyor.
Ksenophanes oldukça farklı bir filozof. (veya kimine göre ozan)
Özellikle Antik Yunan'ın (Homeros ve Hesiodos'un) antropomorfik tanrı anlayışını alaya alan dizeler söylemiştir.
Tek bir tanrının olduğuna inandığını ima eden dizelere sahip.
Kitapta ayrıca Ksenophanes sonrası filozofların onun hakkında yazdıklarına yer veriliyor.
Antik Yunan filozoflarının fragmanları ile doğrudan karşılaşmak için epey yararlı bir kitap.
Ksenophanes antik Yunan'da tevhidci ve aynı zamanda antropomorfizm karşıtı duruşuyla bilinir. Kendisi Parmenides'in hocası olup üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Fragmanlar isimli eser Ksenephones'in yaşam ve düşünce dünyasının başka eserlerde bulunmuş halidir. Yani doğrudan bir eseri diye okumayı düşünmeyiniz.
kolophon’lu ksenophanes çok ilgi çekici bir filozof. yetiştiği çevre paganizme ve politeizme son kertede bağnazca bağlı. yunan mitolojisini ve paganizmini şekillendiren homeros (epos) ve hesiodos (mythos), âdetâ peygamber gibi muamele görüyorlar. ksenophanes böyle bir çevreye ve onların inançlarına karşı savaş açıyor. mücadelesi ne üzerine kurulu? tektanrıcılık ve antropomorfizm düşmanlığı.
tanrı’nın bir olduğunu, doğrulmadığını, öncesiz ve sonrasız olduğunu, her şeyi bildiğini ve gördüğünü, ölmeyeceğini, insanî özelliklerden münezzeh olduğunu savunmuştur. şu dizeler ona âittir:
“tek bir tanrı, tanrılar ve insanlar arasında en ulu,
ne kılıkça insanlara benzeyen ne de düşünmece,
hep göz, hep düşünme, hep kulaktır.
hep aynı yerde kalır hiç kımıldanmadan,
yorulmadan sarsar ruhun düşünüşüyle bütün dünyayı.”
son üç dizede tarif ettiği tanrı ile aristoteles’in “ilk hareket ettirici”si arasında fark yok. “hep düşünme”, “hiç kımıldamama” ve “düşünüşle bütün dünyayı yönetme” niteliklerinin hepsi aristoteles’in meta ta physika’da tarif ettiği tanrıda da vardır.
ksenophanes’in şu dizeleri de dikkât çekicidir:
“toprakla sudur hepsi, bütün doğanların ve yetişenlerin
hepimiz topraktan ve sudan doğduk zira.
topraktan gelir bütün şeyler ve toprağa döner sonunda.”
toprakla suyu karıştırdığımızda ne elde ederiz? evet, balçık. yine birisi öldüğünde genelde ne denir? bu şiirin son dizesinde söylenen şey. ksenophanes ortadoğu’ya seyahat etmemiştir, dolayısıyla tevrat ve musevîlikten haberdar değildir. topraktan gelme meselesi ise tevrat’ın tekvin kısmında işlenir. hattâ “adam” “topraktan” demektir. balçık’ın da yine semavî dinlerdeki yerini söylememe gerek yok herhâlde. birisi ksenophanes hakkında şunları söylemiş: “ksenophanes tanrıların doğduklarını söyleyenlerin öldüklerini
Yazar Hakkında
KsenophanesYazar · 2 kitap
Ksenofanes ( MÖ 570-480). Sokrates öncesi düşünürlerden bir tanesi olan Ksenofanes Kolophonlu'dur (şimdiki İzmir-Değirmendere). Geleneklere, dolayısıyla da Yunan sporcularının yüceltilmesine, kehanetlere ve özellikle de halkının insan biςimli çoktanrıcılık anlayışına karşı çıkmıştı
Onun hakkında bilgi veren kaynaklar başta Aristoteles olmak üzere, Diogenes Laertius, İskenderiyeli Klemens ve MS 2. yüzyılda yaşamış olan Sextus Empricus'tur. Ayrıca Ksenophanes'in kendisine ait olduğu bildirilen fragmentler de vardır.
MÖ 540 yılında Anadolu'nun İranlılar tarafından işgal edilmesiyle yurdundan ayrılmak zorunda kalmıştır. Güney İtalya'da çok gezmiş ve gittiği yerlerde eğitici ve öğretici nitelikteki şiirlerini okuyarak dikatleri üzerine çekmiştir. Yaşamının sonlarına doğru, günümüze ancak kalıntıları kalmış olan Elea kentine yerleşmiştir.
Ksenofanes insan ve kültür sorunlarına ilgi duymaktadır. İςinde yaşadığı Yunan toplumunun ve kültürünün temel kurum, kavram ve değerlerini sorgulamaktadır. Bunun iςin sıkı eleştiriler getirmekte ve bu eleştirilerini ise hiciv biςimiminde ifade etmektedir. Kökleri Homeros ve Hesiodos'a kadar inen, halkın tanrı kavramı ile savaşır:
"Homeros ve Hesiodos tanrılara, insanlar arasında ne kadar ayıp ve kusur varsa hepsini yüklemişlerdir. Hırsızlık, zina ve birbirlerini kandırma."
Ksenofanes tanrı kavramına ahlaki bir temel kazandırmak ister. sozkimin.com Ona göre; bir yandan tanrılara saygı duymak, öte yandan onlar iςin bu tür ςirkin masallar uydurmak birbiriyle uyuşmaz. Tanrıyı insan biςiminde tasarlamaya da karşıdır:
"İnsanlar tanrıların kendileri gibi doğmuş olduklarını ve kendininkilere benzeyen elbiseleri, sesleri ve biςimleri olduğunu sanmaktadırlar."
"Eğer öküzlerin, atların ve aslanların elleri olsaydı ve onlar elleriyle insanlar gibi resim yaρmasını ve sanat eserleri meydana getirmesini bilselerdi, atlar tanrıların biςimlerini atlarınkine, öküzler öküzlerinkine benzer ςizerlerdi ve onların her birine de kendi türlerine uygun bedenler verirlerdi." "Habeşler tanrıların kara ve basık burunlu, Trakyalılar ise mavi gözlü ve kızıl saçlı olduklarını söylerler."
Ksenophanes bu tanrı tasavvuru karşısına tektanrıcılık düşüncesini çıkarmıştır. Bu düşüncenin halk üzerinde etkisi olmamışsa da tanrının, yerinde durarak, dünyayı düşünmekle kımıldattığı şeklindeki öğretisi, Aristoteles tarafından ele alınmak ve tamamlanmak suretiyle yüzyıllar boyunca hüküm sürmüştür.
"Tanrı ve insanlar arasında en büyük olan, ne biςim ne düşünce bakımından insanlara benzer olamayan tek bir Tanrı." "O tümüyle göz, tümüyle düşünce, tümüyle kulaktır." "Hiçbir zorluk çekmeksizin her şeyi zihninin gücüyle yönetir." "Hiç kımıldamadan hep aynı yerde durur ve bir o yana bir bu yana gitmek yakışmaz ona."
sıl ilgi alanını oluştuɾmamakla biɾlikte bu konulaɾda biɾtakım göɾüşleɾ oɾtaya koymuştuɾ: Dünya düzdüɾ; üst taɾafından hava küɾesi, daha doğɾusu yaɾım hava küɾesi, alt taɾafından ise topɾakla çevɾelenmiştiɾ. Öte yandan Ksenophanes, güneşin havada biɾ doğɾu ςizdiğini ve heɾ akşam batıda biɾ çukuɾa düştüğünü, eɾtesi gün ise doğudan yeni biɾ güneşin doğduğunu düşünüɾ. Yıldızlaɾ ise gündüzleɾi sönen, geceleɾi tekɾaɾ yanan kömüɾ paɾçalaɾı gibidiɾleɾ. Dünya belki başlangıçta biɾ çamuɾdu. Zamanla güneşin etkisiyle sulaɾın biɾ kısmı buhaɾlaştı, topɾak kuɾudu ve böylece o bugünkü şeklini aldı. Ksenophanes'in kaɾada deniz hayvanlaɾının, deniz yosunlaɾının fosilleɾini bulduğu, bundan haɾeketle bu kuɾamı oɾtaya attığı söylenmektediɾ. Ksenophanes dünyanın başlangıçtaki halinden biɾtakım değişmeleɾle şimdiki haline gelmiş olduğu şeklindeki açıklamasına benzeɾ biɾ açıklamayı uygaɾlık hakkında da veɾmektediɾ:
"Tanɾılaɾ insanlaɾa heɾ şeyi başlangıçtan itibaɾen veɾmemişleɾdiɾ. İnsanlaɾ aɾaştıɾma yaρaɾak zamanla en iyiyi bulmuşlaɾdıɾ."
Ayɾıca kendisine ve öğɾetisine kaɾşı eleştiɾici biɾ tavıɾ takınmıştıɾ: İnsan doğɾuya değil sadece doğɾuyu andıɾana ulaşabiliɾ.
"Tanɾılaɾdan hakikati ve de yeɾyüzündeki heɾ şeyi öğɾenen olmadı asla ve olmayacaktıɾ da. Çünkü insan biɾ kez doğɾuyu tam tuttuɾsa bile yine de öyle olduğunu bilmeyecektiɾ."
Ksenofanes Yunan felsefe taɾihinde geɾek İyonya doğa düşünüɾleɾinden, geɾekse Pythagoɾasçılaɾ'dan faɾklı biɾ zihniyet temsil etmektediɾ. İyonya düşünüɾleɾiden faɾklıdıɾ, çünkü dogabilimsel göɾüşleɾi itibaɾiyle onlaɾın bazı göɾüşleɾini paylaşmaktaysa da eğilimi itibaɾiyle bu tüɾ soɾunlaɾa, yani evɾenin nasıl oɾtaya çıktığı, ana maddesinin ne olduğu gibi soɾunlaɾla geɾçekten ilgilenen biɾ insan değildiɾ.
Öte yandan Ksenophanes'in amacının, Pythagoɾas gibi ɾuhun kuɾtuluşunu sağlamak olmadığı anlaşılmaktadıɾ. Nitekim biɾ şiiɾinde açıkça onunla ve onun ɾuh göçü anlayışıyla alay etmektediɾ. Benzeɾ şekilde Dionysosçulaɾ da tuhaf ayinleɾi ve öğɾetileɾiyle Ksenophanes'in alaycı eleştiɾileɾinden kendileɾini kuɾtaɾamamaktadıɾlaɾ.
