Zaman ve uzay Büyük Patlama'yla mı başladı, yoksa öncesinde de, bir tür kuantum bulanıklığı içinde var mıydılar?
Reklam
Görebileceğimiz kâinatın tamamı, doğanın engin bağrında fark edilemeyecek bir nokta gibi kalır... Kavrayışımızı istediğimiz kadar bu muhayyel uzayların ötesine doğru genişletmeye çalışalım, gerçekte olana kıyasla hayal ettiklerimiz atom olmaktan öteye geçmez. Çünkü merkezi her yerde olup da çeperleri hiçbir yerde olmayan bir küre gibidir... Sonsuzluk içinde bir insan nedir ki? Ama aynı derecede şaşırtıcı bir harika daha sunalım insana, onu bildiği en küçük, en narin şeyleri incelemeye davet edelim. Bir kurtçuğun küçük bedenine baktığında, bu bedenin çok daha küçük parçaları olduğunu görecektir... İnsanın, bunları da bölerek kavrama gücünün sonuna geldiğinde ulaşabileceği en küçük şeyi ele alalım şimdi. Belki de insan bunun doğadaki en uç küçüklük olduğunu düşünecektir. Bense orada insanı yeni bir uçurumun beklediğini göstermek isterim... Öyle ya, külli âlem içinde fark edilemeyecek kadar küçük olan dünyada, az önce fark edilemeyecek kadar küçük bir nokta olarak düşündüğümüz bedenimizin, başka bir açıdan devasa oluşu, hiç varamadığımız hiçliğe oranla bir bütün, kendi başına bir dünya oluşu kimi hayrete düşürmez? Kendini bu şekilde düşünen biri kendinden ürkecek, sonsuzluk ve hiçlik gibi iki uçurum arasında, doğanın kendisine verdiği cisimle desteklendiğini görerek bu harikalar karşısında titreyecektir... Üstelik ne içinden çıktığı hiçliği, ne de içine gömülü olduğu sonsuzluğu anlamaya muktedirdir.¹
1 Blaise Pascal, Düşünceler, çev. Devrim Çetinkasap, İş Bankası Kültür Yayınları, 1. Basım, 2017, s. 28-29. (ç.n.)
Size hem imkânsız hem de olmuş bir şey söyleyeceğim. Annenizin içindeki minik bir tohumdan oldunuz. O da kendi annesinin içindeki minik bir tohumdan oldu. O da kendi annesinin... Zamanın karanlık geçitlerinden geriye doğru böyle gide gide, bundan 100 bin yıl öncesinde Afrika'da bir mağarada ateşin başına oturmuş bir kadına kadar ulaşıyoruz. O kadın kentlerden, otomobillerden, elektrikten bihaber durumda. Ama onun kızlarını zaman boyunca takip edebilsek en sonunda size ulaşabilirdik. O kızların kızlarının her biri mürekkepli başparmaklarını büyük bir parşömen parçasının üzerine sırayla basmış olsalardı, bugün o parşömenin üzerinde 100 bin yıl önceki o ilk ana kadından sizin bugünkü parmak izinize dek binlerce parmak izi olurdu.
Bilgiişlemsel düşünme, insanların ve makinelerin bilgiişleme şekillerindeki temel bir farklılığa ışık tutmaktadır. Makineler bilgiyi saniye başına milyarlarca veya trilyonlarca hesaplama yaparak işleyebilirken, insanlar saniyede bir hesaplama yaptıklarında başarılı sayılırlar. Makineler işledikleri verilere ilişkin hiçbir kavrayışa sahip olmadan çalışırken, insanlar hatları ânında düzeltme imkânına sahiptirler ve düzeltirler de. Makineler bir algoritmadaki hatayı, daha herhangi bir insan tepki verme şansı bulamadan maliyetli bir felakete dönüştürebilir. Zihin felsefesi, nöropsikoloji, bilişsel bilim ve yapay zekâ alanlarındaki düşünürler, bu farklılıkları incelemişler ve birbirlerinden temelde ne kadar farklı olduklarını göstermişlerdir. Arama ve sıralama gibi bazı insani işler bunlara algoritmaların uygulanmasıyla kolaylaştırılabilir olsa da büyük resimde bilgiişlemsel düşünmenin büyük kısmı makine bilgiişlemiyle ilgilidir.
Demek hepten yok olamaz gözle görülür varlıklar,
Birbirlerinden onarır onları çünkü doğa
Ve bir ölümün yardımı olmadan
Kesinlikle izin vermez bir doğuma.
...
Odun kümelerine fırlatıyordu,
Ateşe veriyordu çığlıklarla.
Bu kavgalarda ne kanlar döküldü;
Ama seven, bırakmadı sevdiği ölüyü.
