Eda Potukoğlu
@Lumose
35 okur puanı
Ocak 2020 tarihinde katıldı
Şu anda okuduğu kitaplar
Bazı kitaplar bir sistemi anlatmaz; tablo gibi bir insanın yüzünü bırakır geriye. İlk Öğretmenim de böyle bir kitap. Cengiz Aytmatov’la ilk karşılaşmada, akılda kalan şey Sovyet düzeni değil, çamurun içinden geçen çocuklar ve onlara harf öğretmeye çalışan Düyşen oluyor. Daha ilk sayfalarda, iyilikle çaresizlik arasındaki o dar çizgi hissediliyor.
İlk Öğretmenim’i okurken Düyşen’e kızmak zor. O bir ideolog, pedagog değil; eline bir görev verilmiş, nasıl yapacağını kimsenin öğretmediği bir insan. Çocuklara okuma yazma öğretmesi bekleniyor, ama ne araç var ne destek. İdeoloji ona sanki sadece şunu söylüyor: Git ve yap. Gerisi onun vicdanına ve gücüne bırakılmış.
Düyşen’in sertliği de buradan doğuyor. Altınay’ı okulda tutmak için diretmesi ya da köylülerle çatışması, iktidarın sesi gibi değil; yalnız bırakılmış bir iyilik çabasının sertleşmiş hali. Roman bu sertliği insani kılıyor — haklı da. Ama aynı anda şunu da fark ettiriyor: Bu dönüşümü, ilericiliği savunan sistem, Düyşen’i gerçekten ileriye taşımıyor.
Aytmatov burada ideolojiyi eleştirmek yerine onu nispeten de olsa güzelliyor. Sovyet düzeninin yoksulluğu, açlığı ve örgütsüzlüğü metnin arka planında silik kalıyor. Oysa Andrey Platonov’un Can romanında aynı dünyanın gerçekliği çok daha çıplaktır: açlık, tükenmişlik ve insanın ideoloji altında ezilişi saklanmaz. Platonov’da sistem ağırdır; Aytmatov’da ise yük daha çok insanın omzuna bırakılır.
Bu yüzden İlk Öğretmenim etkileyici olduğu kadar rahatsız edicidir. Düyşen’i seversin, onun iyi niyetine inanırsın; ama arkasındaki düzen - belki düzensizlik - fazla temiz kalır. Kitap bittiğinde geriye kalan soru şudur: İyi niyet, yalnız bırakıldığında hâlâ erdem midir, yoksa ideolojinin sessiz örtüsü mü?
Engereğin Gözü, Zülfü Livaneli’nin Osmanlı tarihine bakarken asıl olarak gücün doğasını sorguladığı bir roman. Hikâye, padişahların ve vezirlerin değil; onların hemen yanı başında duran, her şeye tanıklık eden ama hiçbir şeyin sahibi olmayan bir hadım ağanın ağzından anlatılıyor.
Saray bu romanda düzenli bir devlet yapısı olarak değil, korkuyla ayakta duran kapalı bir sistem olarak karşımıza çıkar. Herkesin herkesi kolladığı, kimsenin yerinin garanti olmadığı bu dünyada iktidar sabit değildir; el değiştirir, kirlenir ve sonunda çoğu zaman şiddetle yok edilir. Vezirin halk tarafından parçalanarak öldürülmesi, bu kırılganlığın en sert göstergelerinden biridir. Güç, halktan koptuğu anda geri alınır — hem de merhametsizce.
Anlatıcı Süleyman Ağa - hadım bir ağa iktidar sahibi olamayacağını bilmesine rağmen iktidara yakın durma çabası içindedir - Padişahının zalimliklerini dahi bir merhamet olarak nitelendirir. Bu da iktidarın yaydığı korku atmaoaferini, halkın da güce tapınma şeklini ortaya koyar.
Süleyman Ağa gücü kullanamaz ama gücün nasıl çalıştığını, yönetildiğini bilir.
Tıpkı romanın en dikkat çekici iktidar figürlerinden biri Valide Sultan gibi. O, kabul eden, geri çekilen ya da yalnızca “anne” rolüne sığınan bir karakter değildir. Açıkça buyurmaz, bağırmaz; ama herkes onun varlığını hesaba katar. Saray oyunlarını bilen, zamanı kollayan ve doğru anı bekleyen bir aklı temsil eder. Erkek karakterler gücü göstererek kaybederken, Valide Sultan gücü görünmez kılarak korur. Bu yönüyle romandaki en istikrarlı iktidar odağıdır.
Engereğin Gözü, iktidarı ahlaki bir sorun olarak değil, neredeyse bulaşıcı bir hastalık gibi ele alır. Güce yaklaşan herkes biraz sertleşir, biraz körleşir. Sarayda iyi kalmak bir erdem değil, bir zayıflık hâline gelir. Bu nedenle roman, yalnızca
Oblomov
İlya İlyiç Oblomov, nickname seçimleri üzerinden de bakılınca edebiyat tarihinin en çok yanlış anlaşılan karakterlerinden biri gibi. Çünkü Onun adı, zamanla bir ruh hâlinin değil, bir bahanenin adı hâline gelmiştir. “Ben de Oblomov’um” cümlesi, bugün çoğu zaman bir itiraf değil; bir kaçış biçimi olarak ortaya koyulur. Oysa Gonçarov’un Oblomov romanında yaptığı şey, tembelliği anlatmak değil; hareketsizliğin politik, tarihsel ve varoluşsal kökenlerini açığa çıkarmaktır.
Oblomov tembel değildir. Oblomovluk da tembellik değildir. Bu ayrımı yapmadan romanı okumak, metnin merkezini kaçırmak anlamına gelir. (Ki önsöz de bunu çok net ortaya koyar)
Tembellik mi, Felç mi?
Tembellik, yapmamayı seçmektir. Oblomovluk ise yapamamaktır. Oblomov, eylemsizliğinin farkındadır; içten içe bunun bir eksiklik olduğunu bilir. Bu yüzden huzurlu ya da rahat değildir. Onun durumu keyifli bir boşvermişlik değil, donmuş bir bekleyiştir. Oblomov’un yatağı yalnızca bir eşya değil, hayata katılamamanın simgesidir. Aristokrasinin nasıl çürümüş bir halde olduğunu gösterir. Fikirsel, düşünsel manada yoğunluğu yüksek olsa da eylemsizlik bir tembellik değil daha çok donmuşluktur.
Bu hareketsizlik bireysel bir kusur gibi okunamaz. Gonçarov, Oblomov’un kişiliğinde bir sınıfın ve bir dönemin ruh hâlini resmeder. Oblomov’un felci, serfliğin aristokrasiye bıraktığı bir mirastır.
Serflik yalnızca köylüyü köleleştirmez; efendiyi de çürütür. Başkalarının emeğiyle ayakta duran bir sınıf, zamanla kendi yaşama reflekslerini kaybeder. Köylü çalışarak tükenirken, efendi çalışmayarak hayattan çekilir. Oblomov’un yapamama hâli, bu tarihsel düzenin içselleştirilmiş sonucudur.
Bu yüzden Oblomov apolitik bir roman değildir. Aksine, serfliğin kaldırılmasına giden sürecin zihinsel artçı sarsıntılarını
Anna Karenina çoğu zaman büyük bir aşk romanı olarak okunur. Oysa Tolstoy’un yaptığı şey, yalnızca bir kadının aşkla yıkımını anlatmak değildir. Bu roman, aşkı bir sahne olarak kullanarak toplumun iktidar biçimlerini, ahlak düzenini ve cinsiyet eşitsizliğini görünür kılan politik bir metindir. Politik derken kast edilen, doğrudan ideolojik sloganlar ya da tarihsel nutuklar değildir; tam tersine, hayatın içine sinmiş, neredeyse fark edilmeden işleyen bir iktidar anlatısıdır.
Tolstoy’un asıl cesareti de burada yatar: Aşkı özel alana hapsetmez. Aşkı kamusal bir mesele hâline getirir. Çünkü bu romanda aşk, bireysel bir duygu değil; toplumun ahlak düzeniyle çarpışan bir varoluş biçimidir.
Anna’nın yaşadığı trajedi bireysel bir “yasak aşk” hikâyesi değildir. Aynı romanın içinde Oblonski defalarca aldatır, Vronski evlilik dışı ilişkiler yaşar; erkeklerin arzusu toplumsal olarak tolere edilir. Anna ise aynı eylem nedeniyle toplumdan silinir. Davet edilmez, bakışlardan düşer, sessizce ki bazen de yüksek sesle cezalandırılır.
Burada Tolstoy’un söylediği şey nettir: Ahlak, kadınlar için vardır. Erkeklerin günahı görmezden gelinirken, kadının bedeni ahlakın taşıyıcısı hâline getirilir.
Anna’nın bedeni artık kendisine ait değildir. Kiminle yaşadığı, nerede göründüğü, kimin kolunda yürüdüğü kamusal denetime tabidir. Toplum, devlete ya da polise ihtiyaç duymadan, ahlak yoluyla cezalandırır. Bu görünmez baskı, romanın en politik katmanlarından biridir.
Karenin ile Anna’nın evliliği sevginin değil, düzenin temsilidir. Karenin duygudan arındırılmış, kurallara bağlı, neredeyse kurumsal bir figürdür (ki yer yer ona üzülmüşlüğü dahi tattım Tolstoy’un manipülasyonlarına da geldim). Bu evlilik, bireyleri mutlu etmese de toplumun devamı için makbuldür. Anna’nın isyanı bu yüzden yalnızca
