Carpe diem
@Sabishonok
Bu gün təkrar-təkrar Hüseyn Cavidin İblis əsərini oxumuşam.
Hüseyn Cavidin «İblis»i — sadəcə bir dram deyil, insan ruhunun qaranlıq yollarında yandırılmış bir məşəldir. Bu əsəri oxuyanda adam anlayır ki, ən qorxulu İblis kənarda deyil, məhz insanın içindədir.
Cavid «İblis» vasitəsilə bizə göstərir ki, dünya müharibələrini, qırğınları, düşmənçiliyi doğuran şey təkcə bir mifoloji varlıq deyil — insanın öz nəfsidir, susuz qalan vicdanıdır. Əsərdə İblis bir səyahətçi kimi gəzir, padşahları, generalları, sadə insanları danışdırır və hər birindən öz xeyrinə istifadə edir.
Cavidin dili şeir qədər safdır:
«Hər kəsə məlum ki, yer üzündə qanın, nifrətin, fəlakətin başlıca mənbəyi mənəm! Mən — İblisəm!» — deyə İblis özü etiraf edir. Lakin müəllif bilə-bilə deyir ki, əslində İblisi bu qədər güclü edən yenə də insandır.
«İblis» bir çağırışdır — insan özü-özünü xilas etməsə, heç kim onu xilas etməyəcək. Bu gün də dünyada baş verən hər qarşıdurmada, hər bombada, hər susdurulmuş səsdə Cavidin İblisini görmək mümkündür.
Əsərin mərkəzində İblis obrazı dayanır. Cavidin yaratdığı İblis adi dini anlayışdakı şeytan deyil – o, insanın içindəki zülmətin, tamahın, həsədin, yalanın cisimləşmiş halıdır. Cavid göstərir ki, bəzən insanlar bütün günahı şeytana yükləyib öz məsuliyyətlərini unudurlar. Amma əslində hər pisliyin, hər qan tökmənin, hər dağıntının arxasında insanın özü dayanır.
Əsərdəki dialoqlar, dərin fəlsəfi fikirlər oxucunu sarsıdır: İblis gah bir hökmdar kimi, gah bir səyyah, gah da sadə bir insan kimi qarşıya çıxır və hamını günaha çəkir. Lakin müəllif deyir ki, insan güclü iradə ilə İblisə qalib gələ bilər. Əgər qalib gələ bilmirsə, deməli, əsl İblis insanın içindədir.
Əsərin sonuna qədər müəllif ümid işığını da itirmir: insan öz iradəsini, vicdanını qorusa, ən güclü İblis
Arif:
Dünyaları yoqdan yaratan, ey ulu tanrı!
Ey xaliqi-hikmət!
Duyduqca, düşündükcə olur qəlbimə tarı
Bin şübhəli illət.
Duyduqca, əvət, pərdəli hikmətləri hər an,
Bin dürlü həqiqət,
Bin dürlü müəmmalı həqiqət bana xəndan,
Həpsində də zülmət...
Bülbüllərin əlhanı, çiçəklərdəki əlvan
Ya şöleyi-əcram,
Olmaz şu bənim çıldıracaq könlümə əlan
Bir mənbəi-ilham.
Ey varlığı yoq, yoqluğu vardan daha dilbər!
Ruhum səni izlər.
Lütf et, o gözəl çöhrəni bir an bana göstər,
Könlüm səni özlər.
Uydum da peyəmbərlərə, qanunə, kitabə,
Duydum yenə qəsvət.
Başdan-başa həp qəhrü qəzəb, tövbə-inabə,
Həp zəfə əlamət...
Hər fəlsəfə bir vəlvələ, həp tatlı xəyalat,
Yoq rəhbəri-vicdan.
Sənsiz doğamaz qəlbimə, vicdanıma heyhat,
Bir şöleyi-irfan.
En gəl bana, yaxud bəni yüksəklərə qaldır,
Gəzdir qonağında.
Yerlərdə süründüm, yetişir, göylərə qaldır,
Dindir qucağında.
“İblis!… O böyük ad nə qədər calibi-heyrət!
Hər ölkədə, hər dildə anılmaqda o şöhrət.
Hər qülbədə, kaşanədə, viranədə İblis!
Hər Kəbədə, bütxanədə, meyxanədə İblis!
Hər kəs bəni dinlər, fəqət eylər yenə nifrət,
Hər kəs bana aciz qul ikən, bəslər ədavət.
Lakin bəni təhqir edən, ey əbləhü miskin!
Olduqca müsəllət sana, bil, nəfsi-ləimin,
Pəncəmdə dəmadəm əzilib qıvrılacaqsın,
Daim ayaq altında sönüb məhv olacaqsın.
Bənsiz də, əmin ol, sizə rəhbərlik edən var.
Qan püskürən, atəş savuran kinli krallar,
Şahlar, ulu xaqanlar, o çılğın dərəbəklər,
Altın ve qadın düşgünü divanə bəbəklər.
Bin hiyle quran tülkü siyasilər, o hər an
Məzhəb çıqaran, yol ayıran xadimi-ədyan;
Onlarda bütün fitnəvü şer, zülmü xəyanət,
Onlar duruyorken bəni təhqirə ne hacət?!
Onlar, əvət onlar sizi göynətməyə kafi,
Kafi, sizi qəhr etməyə, məhv etməyə kafi…
Bən tərk edərim sizləri əlan nəmə lazım!
Heçden gələrək, heçliyə olmaqdayım azim.
İblis nədir?
– Cümlə xəyanətlərə bais…
Ya hər kəsə xain olan insan nədir?
– İblis…”
