Yazar:
Lea Ypi
Tahmini Okuma Süresi:
7 sa. 2 dk.
Sayfa Sayısı:
248
Basım Tarihi:
5 Şubat 2024
Yayınevi:
Yapı Kredi Yayınları
Orijinal Adı:
Free - Coming of Age at the End of History
ISBN:
9789750857539
Ülke:
Türkiye
Dil:
Türkçe
Format:
Karton kapak
Türler:
Sıralamalar
Reklam
Yorumlar ve İncelemeler
“Umut, uğruna mücadele etmen gereken bir şeydir. Ama öyle bir an gelir ki umut yanılsamaya dönüşür, çok tehlikelidir. Mesele olguların nasıl yorumlandığıdır.”
.
Sadece umut değil özgürlüğün, batının, doğunun, Avrupa’nın, sosyalizmin, liberalizmin kısaca aklımızda ne kadar birbirini besleyen ya da tam zıttı gibi görünen kavram varsa onların bir yanılsamadan mı ibaret olduğunu sorguladığımız bir kitap: Özgür.
Büyüme çağındaki bir kız çocuğunun çözülmeye başlayan bir ülkeyi -Arnavutluk’u- anlatması aynı zamanda. İçine doğulan, ilk cümlelerinin kurulduğu, okuma yazmayı çözdüğünüz okulun bağlı olduğu sistem nasıl anlatılır peki? Lea Ypi hanesinden ülkesine kocaman bir değişimi gösteriyor. Arzu edilen ama aynı anda delicesine korku duyulanı. Bilinmeyeni ama bilinmesi için kanların döküldüğü değişimi.
Köklerini keşfettikçe köksüz olduğunu anlıyor sanki o.
‘Her şey parçalanırken büyümek’ mümkün mü, o parçalar kendinden de bir şey götürmez mi görüyoruz.
.
Elimden bırakamadım Özgür’ü. Hakkında bir şeyler bildiğim bir ülkeyi bir çocuk gözüyle okudum. O çocuğun nasıl büyüdüğünü de araştırdım tabi, sesini pek çok videoda da duydum/izledim. Bolca düşündüm. Özgürlük derken neyi kastediyoruz? Özgür müyüz? İstediğimiz yere gitmek mi özgürlük? İstediğimiz içeceği almak- istediğimiz kişiyle konuşabilmek mi? Gerçekten bu kadar sığ olabilir mi bize dayatılan o büyülü özgürlük?
Ödenmesi gereken bedelleri katlayıp raflara mı kaldırdık?
.
Bir anı kitabı değil Özgür. Bir tarih kitabı da değil. Mini bir ülke rehberi, bir genç kızın günlüğü, bir ailenin soy dökümü, bir milletin denizin dibini boylayan hayalleri, bir tohumun fidana evrilmesi..
.
‘Herkesin okumasını isterim’ listemde artık Lea Ypi’den Özgür.
.
İlknur Özdemir çevirisiyle ~
Anı üzerine okumayı çok seviyorum. Lea Ypi'nin "Özgür" kitabı son zamanlarda çok fazla ön plana çıktı. Taksim'deki YKY mağazasına uğradığımda güzel bir sohbet sonrası daha fazla beklemeye gerek yok dedim. İyi ki de demişim. Lea Ypi, London School of Economics'de siyaset felsefesi dersleri veriyor. Yakın zamanda alanındaki en etkili entelektüellerden birisi olarak gösterildi. Özellikle Sovyetlerin dağılması ile beraber Balkanlar'da yaşananları çok merak ediyor ve araştırıyorum. Yakın tarih okumaları içinde bugünkü koşulları anlamak ve kapitalist sürece geçişin artılarını ve eksilerini anlamak için çok önemli bir tarihsel dönemeç.
Lea Ypi 1979 doğumlu, Enver Hoca öldüğünde henüz daha yeni okula başlıyor. Sovyet rejiminin dağılması, Berlin Duvarı'nın yıkılması, ülkenin tek partiden ve sosyalizmden kurtulup demokratik kapitalist sisteme geçişte yaşadığı sancılı süreç, Yugoslavya'nın dağılması, genç bir kız olarak tüm bu değişimlerin şafağında yaşadığı gelecek kaygısı... Okurken çocukluğum yani 90'lı yıllar aklıma geldi. Naomi Klein'ın Şok Doktrini kavramı, özelleştirmeler, kamudaki yolsuzluklar, geçici koalisyon hükümetleri, devalüasyon, özel tüketimdeki artış, tasarruf oranlarının azalışı, geçici refah artışı, daha zengin ülkelere kaçarcasına göç edişler... Lea Ypi'nin yazdıkları o kadar aşina ki; okurken flash back yaşadım.
Şu bir gerçek ki; Sovyetler rejiminin dağılması Balkan ve Slavlar için özgürleşmenin öncül adımıydı. Kapitalist sisteme hızlı geçiş tıpkı Rusya'da olduğu gibi istikrarsızlık, iç savaş, yerli paranın değer kaybı, yoğun işsizlik getirdi. Zaman içerisinde Avrupa Birliği'ne girerek bir nebze olsun düzelme oldu. Sovyetlerin eleştirilecek çok şeyi vardı, ama Bulgaristan, Yugoslavya ve diğer Balkan ülkelerine baktığımızda çok dilin öğretildiği (Rusça,
Lea Ypi'nin çocukluk ve gençlik dönemine dair otobiyografik bir anlatı, bir anı kitabı bu.
Sadece bireysel bir büyüme hikayesi değil; aynı zamanda bir ülkenin, bir ideolojinin, bir kuşağın da büyüme sancıları, parçalanışı. Yazar Arnavutluk’un komünizmden liberal ekonomiye geçiş sürecini kişisel ama bir o kadar da politik bir pencereden aktarmaya çalışıyor. Gözünü dikip baktığı kavramsa “özgürlük”.
Çocukluğu, komünist rejimin hâkim olduğu bir Arnavutluk’ta geçiyor. Okullarda eşitlik, dayanışma, kolektivizm öğretiliyor. İnsani ilişkilere yardımlaşma, dayanışma yön veriyor. Ama evlerin içinde fısıltıyla konuşulan bir korku var: yanlış bir söz, yanlış bir ifade, hatta Enver Hoca’ya duyulan sevgideki eksiklik bile hayatları altüst edebilir. Ve bir de sınırların yarattığı huzursuzluk: “Benim ailem sosyalizmi sınırlanmayla eşit sayıyordu: kim olmak istediklerinin, hata yapma ve bu hatalardan öğrenme haklarının, dünyayı kendi koşullarıyla keşfetmelerinin sınırlanmasıyla.”
Ypi’nin büyüme süreci, bu sistemin çöküşüyle devam ediyor. Yerine gelen kapitalist düzen ise bekleneni vermiyor. Evet, artık daha fazla serbestlik! var ama artan yoksulluk, işsizlik, eşitsizlik, güvensizlik ve toplumsal çözülme “özgürlük” fikrine kara bir gölge düşürüyor. Yazar bu dönemi şöyle nefis özetliyor: “Nihayet gelmişti özgürlük ama soğuk sunulan bir yemeğe benziyordu. Pek az çiğneyip hemen yuttuk, açlığımız geçmedi. Bize yemek artıkları mı verildi diye merak edenler oldu. Kimileri de verilenin sadece soğuk başlangıçlar olduğunu söyledi.”
Kitabın en çarpıcı yanı, yazarın iki dünya arasında sıkışmışlığı çok iyi vermesi. Her iki sistemde de bireyin nasıl yalnızlaşabildiğini, aidiyetin nasıl bir illüzyona dönüşebildiğini çok güzel anlatıyor.
Özgür, özgürlük fikrini kolay cevaplar yerine zor sorularla
Bu kitabı bitireli birkaç gün olmasına rağmen asla kitaba bir şeyler yazamadım. Sürekli “ne diyebilirim ki?” diye söylenip duruyorum. Çünkü ne söylersem söyleyeyim hiçbir iddialı cümle, şatafatlı söz bu kitabın gerçek değerini, insanda bıraktığı hissi ortaya koyamayacak. Bazı kitapları hatırlamak için çaba sarf etmeniz gerekir. “Bir şey okumuştum, hangi kitaptı o?” gibi. Ama bu kitap çabasız bir şekilde yalınlığı ve üstümde bıraktığı etkiyle unutamayacağım bir yere yerleşti.
Özgür, 1979 Arnavutluk’ta doğan Lea Ypi’nin anılarını, çocukluk ve gençlik yıllarını, ailesi ve hayatında olan tüm kişilerle olan ilişkilerini ve tüm bunlar üzerindeki etkisi olan komünist rejimden liberal ekonomiye geçiş sürecini ele alıyor. Bu süreçte ise ailesini, insanları yeniden keşfediyor. Sevdiklerinin bir bir kaybıyla yüzleşiyor. Alıştığı ve güvende hissettiği “öğretilen” hayatın bir bir dağılışını görüyor. Bu sebeple başlıkta yer alan “her şey parçalanırken büyüme” tanımı büyük bir anlam ifade ediyor. Büyümenin sadece yaş almaktan ibaret olmadığını, etrafında olup biteni anlamlandırma gayretini ve bunu toplumsal olanla yapmanın önemini de gösteriyor.
Lea Ypi, siyaset bilimi üzerine çalışan bir akademisyenmiş. Ne kadar başarılı biri olduğunu bu kitaptan anlayabiliyorsunuz. Çünkü siyasi ve ideolojik tartışmaları yürütebilmek hali hazırda zor iken bunu bir çocuk ağzı ve düşüncesi ile yapabilmek büyük yetenek. Üstelik bunu o kadar yalın bir dil ile yapıyor ki bir solukta okunuyor. Kitap elbette ki sadece bu anılardan ibaret değil. Bununla beraber Avrupa’nın her daim içinde olan ama bir o kadar da entegre olamayan Balkanlar’ın Avrupa ile olan ilişkileri, komünist yönetiminin çatlaklarını, Osmanlı’nın Arnavutluk üzerinde devam eden etkilerini, liberal ekonominin geliş süreci, insanların
Özgür
Her Şey Parçalanırken Büyümek / Lea Ypi
11 yaşındaki Lea ile tanışıyoruz, yuva olarak bildiği Arnavutluk’ta ailesinin ondan sakladığı bir dolu siyasi sırla büyüyen Lea ile. 1990 yılında holiganların özgürlük ve demokrasi sloganlarıyla gösteriler yaptığı bir meydanda, Stalin heykelinin bacaklarına sığınan şaşkınlık içindeki Lea ile. Şaşkınlığı iki türlüdür: Birincisi Arnavutluk zaten özgür değil miydi, insanlar eşit ve mutlu değil miydiler Arnavutluk’ta? Diğer şaşkınlığı ise heykeldeki eksikliktir: O da ne, Stalin heykelinin başı nerde? Protestocular Gerçek Demokrasi! Gerçek Özgürlük! sloganları eşliğinde mi kesmişlerdi bu başı!
Koşarak eve giden Lea gördüklerini anlatır anne, baba ve babaannesi Nini’ye. Farklı tepkiler sezer onların davranışlarında. Heykeli anlatır. Oysa okulda Nora Öğretmen dememiş miydi ki “Lenin Rusya’yı değiştirdi ama Stalin dünyayı değiştirdi.”diye. Neden o zaman heykelleri yıkılıyordu?
Lea o günden itibaren “özgürlük” ü daha çok düşünmeye başlar. Anlar ki bir dönüşüm süreci başlamıştır artık: Sosyalist özgürlükten komünist özgürlüğe geçiş, adaletli yasalarla yönetilen devrimci bir devletten, devletin de silinip gideceği sınıfsız bir topluma dönüşüm. Ancak elbette bir bedeli de olacaktır özgürlüğün.
60’lı yılların Kruşçev iktidarının Stalin ilkelerinden ayrılığı ve Arnavutluk’un Sovyetler’den kopuşu, Enver Hoca dönemi, 1990-1997 yılları arasındaki rejim değişikliği ve çıkan iç savaşta İtalya’nın müdahalesi, ilticalar, ailenin geçmişindeki bir bir ortaya çıkan önemli siyasi sırlar ve tüm bunları anlamlandırmaya çabalayan Lea’nın gözüyle bir döneme tanık oluyoruz bizler de.
Siyasi, tarihi ve otobiyografik bir eser #özgür. Döneme bir çocuğun gözüyle tanık olmak, çocukla birlikte değişim sürecinin sancılarının da büyüyüşüne şahit
Ülkeniz dışındaki dünyanın; sisteminden, yönetimine, insanından yiyeceğine kadar nasıl bir yer olduğunun tanımı yapılmış ve bunun dışında bir fikir üretmenin sakıncalı olduğu, başta olan komunist yönetimin kuşkusuz yeryüzündeki en iyi yönetim olduğuna iman etmeniz gereken bir yerde yaşıyorsunuz. Hayatta Stalin'den sonra gelen en önemli kişi Enver Hoca. Neleri yapıp neleri düşüneceğinizden çok neleri yapmamanız gerektiğini bildiğiniz yer burası: Arnavutluk. Komünist rejimde büyük- büyükbabanız eski rejimde istenmeyen bir adam. Bir başbakan. Aileniz " biyografi" si için bu atasını reddetmek zorunda. Bir zamanlar hem anne hem baba tarafından zenginlik, şan şöhret içinde olsanız da, artık partiye yararlı olduğunuz kadar ve o sürede değeriniz var. 11-12 yaşlarınızda bu dünya ve bildiğiniz bütün gerçekler dağılıyor. Sözde demokratik hayata geçiliyor. Sözde özgürsünüz. Bu özgürlük ne menem bir şey, bu kola içmek midir, sakız çiğneyebilmek, okulda parti tarihi, partiye yararlı vatandaş olmak vb. konuları konuşmak zorunda olmamak mıdır, diğer Avrupa ülkelerine gidip kol işçisi olarak çalışabilmek mi, bir zamanlar başbakan olan büyük dedenizden konuşabilmek midir? nedir? Lea Ypi'nin, şu anda London School of Economics'de siyaset teorisi dersi veren, yüzyılın düşünürlerinden kabul edilen felsefeci Lea'nın da kafası karışıyor. Lea bütün bunlara anlam verebilmek için felsefe okuyor, büyükbabası onun yüzünden 15 yıl hapiste kalsa da Marksizm'i anlamak ve anlatmak istiyor. Ypi'nin anılarında, bir halkın değerlerinin, rutinlerinin değişimini, umutlarının sönüşünü, değişimin getirdiği kişisel dram ve kitlesel acıları, kadınların gücünü, düşünce eğitiminin önemini okuyoruz.
Ypi'nin belki de hayatının o dönemini anlamlandırmak, kişisel tarihinde yerli yerine oturtabilmek için yazdığı
Arnavutluk...İnsan ve Hayat
Puan vermedi
Çok güzeeell Konusunu hiç bilmeden, yazarını tanımadan,roman zannederek aldığım Özgür 'e bayıldım. Aynı kuşağa dahil olduğum yazarların kitaplarını çok seviyorum. Çocukluğumun haberlerinden, büyüklerin konuşmalarından duyduğum kişileri ve olayları canı tanıklarından dinlemek bambaşka...Samimi.
.
Özgür bir anı kitabı Her sahne,nesne ,diyalog yaşamaya devam ediyor zihnimde.240 sayfanın hepsini satır satır konuşmak isterdim.
.
Arnavutluk; hakkında hiçbir şey, coğrafi konumunu bile tam olarak bilmediğim bir ülkeydi Balkan turlarında ve tarih kitaplarında adı geçen...Kırık Nisan ile kapılarını açmıştı bana ilk kez... Biraz da ürkütmüştü doğrusu bu inatçı, sert insanların dünyası.Ama şimdi tarihini öğrenmek, belgeselleri izlemek için sabırsızlanıyorum.
.
Lea Ypi bir akademisyen, Marx dersleri veriyor , felsefe okumasının tek şartı Marx'tan uzak durması olsa da Felsefi bir kitap yazmayı planlarken "fikirler insanlara dönüştü, beni ben yapan insanlara." diyor. Covid -19 döneminde, Berlin'de bir dolabın içinde yazıyor Özgür 'ü
.
Enver Hoca 'nın kurdu sosyalizm ile yönetilen Arnavutluk 1991 yılında çok partili yönetime geçer. Enver Hoca hayranı Lea ise o günlerde öğrenmeye başlar ailesinin gerçek düşüncelerini ve geçmişini.
.
Kitap boyu özgürlük sorgulanıyor. Sosyalizmin yasaklarla, kurallarla sunduğu özgürlük; kapitalizmin eşitsizliğe yol açan özgürlüğü; gemilerle kaçmaya çalışan binlerce insanın hayali özgürlük... Hangisiydi özgürlük?
.
Mülteci sorununun Ortadoğu'ya özgü olmadığını görmek de suratıma inmiş bir tokat gibiydi.
.
Satır satır çizdiğim, okumaya doyamadığım bu muhteşem kitabı herkese sevgi ile öneriyorum.
.
"Batı, onyıllarca Doğu 'yu kapalı sınırlar yüzünden eleştirmiş, hareket özgürlüğü talep eden kampanyalara parasal destek vermiş, yurt dışına çıkma hakkını
Elimden bırakmak istemediğim bir kitap oldu. Yazar ülkesinin hikayesini ailesinin hikayesi ile harmanlayarak roman tadında bir anlatı çıkarmış ortaya. Bir genç kız büyürken ülkesinin parçalanma öyküsü anlatılıyor bize. Önce eski düzeni (sosyalizm) okuyoruz sonra her şey birden değişiyor,zemin ayaklarının altından kayıyor ve bir çete düzeni hakim oluyor. Önce sosyalizmi okuyoruz doğrusu ve yanlışı ile, özgürlük kavramını sorgulamaya başlıyoruz.Sonra bir kaosa sürüklenen ülkeyi, düzenin yıkılışını ve yeni gelen düzenin oluşturduğu sözde özgürlüğü sorgulamaya devam ediyoruz. Değişimin sancısı, kendini, kimliğini arayan insanlar, karmaşaya , çatışmalara teslim bir halk...Ailenin öyküsü ilerlerken asıl Arnavutluk'un hikayesi işliyor içimize.Tarihin bir halkı nasıl etkilediğini, aileleri nasıl bölüp parçaladığını görüyoruz.Fikirleei, düşünceleri de çarpıştırıyor yazar, kendi ararken bize de sorduruyor "Doğru olan ne?"
Çok çok beğendim.Bir anda tüm değerlerin değişmesi, yıkılan bir ülkede kimlik buhranına giren bir halkı anlatması açısından İkinci El Zaman ve bir parçalanma, dağılma ve kimlik çatışması anlatısı açısından da Acı Bakanlığı ile arasında bağ kurdum. Onlar da tavsiye.
Tarihi anlamak için bazen bir çocuğun hatıraları, kalın tarih kitaplarından çok daha fazla şey anlatıyor. Bu anlamda Lea Ypi'nin anılarını içeren bu kitap beni oldukça etkiledi.
Bir ülke değişirken kelimelere yüklenen anlam da değişiyor.
“Özgürlük” de bu kavramların başında geliyor.
Ancak bütün bu büyük dönüşümlerin ortasında değişmeyen bir şey var:
Yönetim biçimi, ideoloji, sistem ne olursa olsun insan yine insan.
Korkuları, umutları, hikayeleri ve çelişkileriyle.
Yirmiden fazla dile çevrilen özgür kitabı ve Arnavut bir yazar Lea ypi. Özgür bir anı kitabı olmasının yanında aslında bi yerde geçmişle yüzleşme kitabı. Yazar kendisini merkeze aldığı kitabında kominist Arnavutluk dönemi ve rejimin yıkılışı onun tamda çocukluktan gençliğe adım attığı yılları kapsıyor. Hem aile anılarını hem de kişisel anılarını olanca saflığı içinde okuyoruz. Kitabın kapağında yer alan kola kutusu bile dönemin değerli bir eşyasıymış. Yazar yaşadıkları acıları, çaresizlikleri , kopuklukları çok güçlü bir biçimde okura anlatabilmiş. Hem bir döneme tanıklık yapması açısından hem de samimiyetiyle bir ailenin panoramasını çizmesi açısından özgür kitabını çok değerli buluyorum.
Anı okumayı sevenlere tavsiye ederim.
Yazar Hakkında
Lea YpiYazar · 0 kitap
Lea Ypi 8 Eylül 1979’da doğdu. London School of Economics’te siyaset teorisi hocasıdır. Yakın zamanda İngiltere’de yayımlanan Prospect’te dünyanın en iyi on düşünürü, Almanya’da yayımlanan “Frankfurter Allgemeine Zeitung”da ise 2022’nin en önemli kültür kişiliklerinden biri arasında gösterildi. Kitabı yirmiden fazla dile çevrildi.
