• Prof. Dr. Hasan Kaplan

    Diyanet İşleri Başkanlığının "GÜNCEL DİNİ MESELELER" başlıklı istişare toplantısına ilişkin bazı mülahazalarım:

    1. Türkiye’deki sahih ve sağlıklı dini anlayışın yegâne güvencesi durumuna gelmiş Diyanetin, hepimizi uzun bir süredir meşgul eden bazı "güncel" dini meseleleri, medyatik polemiklerinden uzak, tamamen konunun uzmanlarının katıldığı bir ortamda gündemine alıp üç gün boyunca müzakere etmesi ülkemizdeki dini hayatın NORMALLEŞMESİNE yönelik ümit verici önemli bir adım oldu.

    2. Toplantıya davet edilen uzman hocalarımızın (Yaklaşık 70 kişi) büyük bir çoğunluğu Kelam ve Felsefe alanındandı. Ele alınan konularla direk ilgili olan Din Sosyolojisinden Nejdet Subaşı Hoca, Din Psikolojisinden de ben vardım.

    3. Konuya ilişkin, geçerliliği ve güvenirliliği tartışılır birkaç saha araştırma haricinde, kayda değer somut ve kapsamlı alan araştırmalarının olmayışı, konuların genellikle teorik eksende tartışılmasına sebep olan bir eksiklikti.

    4. Birkaç hocamız hariç, katılımcıların çoğunluğu Türkiye'deki dini gelişmelerden endişeli, kaygılı ve şikayetçi. Bazıları dini yozlaşmadan, bazıları dini ilgisizlikten, bazıları dini savrulmadan, bazıları Deizm, Ateizm ve Nihilizm tehlikesinden endişeli.

    5. Ben şahsen bu gelişmelerden fazla endişe duymuyorum. Ben daha çok bu gelişmelerin nasıl yönetileceğinden endişeliyim. Çünkü dini yozlaşma, dini ilgisizlik, dinden kaçış, dini savrulma, ve Deizm gibi etiketlerle anlatılmak istenen şey aslında bir İNANÇ KRİZİDİR ve önemli olan bu krizin iyi yönetilebilmesidir.

    6. İstişareye katılan hocalarımızın geneli de bu dini gelişmeleri bir İNANÇ KRİZİ olarak değerlendirdi, en azından bu teşhise itiraz eden çıkmadı.

    7. Kanaatimce söz konusu bu İNANÇ KRİZİNİN psikolojik (bireysel), sosyolojik (toplumsal), felsefi (evrensel) ve teolojik (kozmik) boyutları var. Ancak, davetli hocalarımızın çoğunluğunun uzmanlık alanı Kelam ve Felsefe olduğu için tartışmalar genellikle krizinin makro yani “felsefi” ve “teolojik” boyutuyla sınırlı kaldı. Tanrının varlığı, mahiyeti, Tanrı-evren ilişkisi, vahiy/nübüvvet ve kötülük problemi gibi konular tartışıldı.

    8. Krizin mikro seviyeden makro seviyeye doğru sistematik bir yaklaşım içerisinde ele alınması gerekliliğini vurguladığım toplantıda, mikro (psikolojik/bireysel) boyuta ilişkin görüşlerim özet olarak şöyledir:

    Kriz "gelişmekte" olan canlılar için normaldir, FITRİ bir durumdur, bir geçiş ve olgunlaşma sürecidir...Bu yönüyle krizler hem FIRSAT hem de RİSKLER içerir.

    FIRSATLAR
    Eğer bu inanç krizi iyi yönetilirse, imanda olgunlaşma, taklitten tahkike geçme ve inancın içselleştirilmesi gibi manevi ve Özsel unsurların ağır bastığı dindarlık gibi hayırlı sonuçlar elde edilebilir.

    RİSKLER
    Eğer bu inanç krizi iyi yönetilmezse;

    --Ya korku ve suçluluk eksenli sorgusuz sualsiz mutlak itaat içeren patolojik bir "vesayet dindarlığı" ( Ör: Fetö, Adnan Hoca, Badeci Şeyh vs);

    --Ya şeklin, ritüellerin, gösterişin, nitelikten ziyade niceliğin, değerlerden ziyade diğerlerinin ön plana çıktığı araçsallaştırılmış bir dindarlık ( Ör: Sol elle yemek yemenin kul hakkı yemekten daha fazla önemsenmesi gibi);

    --Ya lafızcılığın / literalizmin ağır bastığı selefilik ve benzeri radikal dini hareketlere yönelme

    --Ya da bütün bu yozlaşmlara tepki olarak dinden ve inançtan tamamen uzaklaşma (Deizm, Ateizm vb) gibi RİSKLER ortaya çıkar...

    SONUÇ OLARAK
    Endişesini duyduğumuz İNANÇ KRİZİ aslında şekilcilik, taklit ve fanatizm gibi dini yozlaşma biçimlerinden sıyrılma, fıtrata uygun içselleştirilmiş olgun bir dini/manevi yönelimin ortaya çıkması için iyi bir fırsattır. Bu potansiyeli iyi değerlendirmek için başta ebeveynler olmak üzere, okullarda Din Dersi öğretmenlerinin, din eğitimcilerinin, imamların, vaiz ve vaizlerin dini inancın ve pratiğinin sırasıyla psikolojik (bireysel), sosyolojik (toplumsal), felsefi (evrensel) ve teolojik (kozmik) unsurlarını bir bütün olarak dikkate almaları gerekiyor.
  • et-Tefsîrü'l-kebîr'i neşreden Şehhâte, Mukâtil'in İstiva, arş, kürsî, sâk ve yemînullah hususunda tecsîme düştüğünü, diğer haberî sıfatları ise te'vil ettiğini belirtmektedir. Makâlât kitaplarında geçen ağır ithamlar Mukâtil'in eserlerinde ortaya koyduğu görüşlerle uyuşmamakla birlikte et-Tefsîrü'l-kebîr'de teşbih ifade eden bir kısım nakil ve izahların bulunduğu da bir gerçektir. Bu sebeple onun yorum ve açıklamalarında kelâmı anlama ile kelâmın konusu olan varlığı anlama arasında doğrudan bir ilişki kurarak, bir meselenin mutlak gayb alanına ait olmasıyla hem gayb hem duyu alanıyla ilgili oluşunu birbirinden ayırdığı sonucuna varılabilir.

    Buna göre Mukâtil mutlak gayba dair âyetleri aklî çıkarımlarla te'vil cihetine gitmemektedir; çünkü naklî bir delil olmadan bu tür nasların açıklanamayacağını düşünmekte ve sadece âyetin zikrettiği gerçekliğin Kur'an genelindeki paralel anlatımlarına başvurarak ilgili rivayetleri sıralamaktadır. Açıklama türünden söyledikleri ise daha çok rivayetlerin muhtevasından bir bütünlük oluşturmaya yöneliktir.

    Bu tür bir te'vil tarzı, asıl itibariyle mevcut malzemenin aktarılmasından ve Selefe has bir yaklaşımla ifadeleri olduğu gibi kabul etmekten ibarettir.

    Buna karşılık gaybî boyutu olmakla birlikte aslında duyulur âleme dair âyetlerden teşekkül eden ikinci kısımla tamamen duyulur âlemle ilgili âyetlerden oluşan üçüncü kısımda ya doğrudan lugavî açıklamaları ya da istidlal ve ri­vayetleri kullanarak âyetin yorumunu ortaya koymaktadır.

    Bu yönüyle Mukâtil Selef yaklaşımından ayrılmakta ve Selefin yorumlamaktan kaçındığı haberî sıfatları te'vil etmektedir. Dolayısıyla Mukâtil'in yaklaşımı bir ifade tarzı olup onun teşbihe düştüğünü söylemek isabetli değildir.

    Peygamberlerin ismet sıfatına sahip olduklarına dair Mukâtil'in görüşü daha sonra kelâm ilminde benimsenmiş ve kendisi ismet inancının temelini oluşturan âlim olarak kabul edilmiştir.

    Mukâtil'in ilmî şahsiyetinde öne çıkan yönü tefsirciliğidir. Her ne kadar kendisinden önce Saîd b. Cübeyr, Hasan-ı Basrî, Amr b. Ubeyd, Mücâhid b. Cebr, İkrime el-Berberî ve İbn Cüreyc gibi âlimler Kur'an tefsiriyle meşgul olmuşlarsa da onların tefsirleri hem kısmîdir hem de tamamı günümüze ulaşmamıştır.

    Mukâtil'e atfedilen eserler onun nâsih-mensuh, muhkem-müteşâbih, vücûh-nezâir gibi tefsir ilminin ana meseleleriyle ilgilendiğini ve bu konularda kitaplar yazarak, bu ilmin inşasında önemli rol oynadığını göstermektedir.

    Mukâtil âyeti âyetle tefsir etmiş, rivayet ve dirayet yöntemini birlikte kullanmıştır. Bu sebeple Mâtüridî gibi sistematik ve kapsayıcı olmasa da aklî tefsir yöntemini kullanan ilk müfessir kabul edilmiştir.

    Bunlar ilahiyat Fakultesinde ogrendiklerim hakkında bu kitabın
  • KİTAP LİSTESİ
    Korku, Mecburiyet, Amok Koşucusu, Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu - Stefan Zweig (Yapı Kredi Yayınları)
    Güneşi Uyandıralım, Delifişek - Jose Mauro De Vasconcelos (Can Yayınları)
    Köprü - Ayşe Kulin (Everest Yayınları)
    Tutunamayanlar - Oğuz Atay (İletişim Yayınları)
    Mavi Kırmızı - Ramazan Kayan (Çınar Matbaacılık)
    Yoldaki Mühendis - Abdullah Galib Bergusi (Ekin Yayınları)
    Safahat - Mehmet Akif Ersoy (Ravza Yayınları)
    Bye Bye Türkçe - Oktay Sinanoğlu (Otopsi Yayınları)
    Babil'de Ölüm İstanbul'da Aşk, Katre-i Matem, Od - İskender Pala (Kapı Yayınları)
    Ankara - Yakup Kadri Karaosmanoğlu (İletişim Yayınları)
    Serenad - Zülfü Livaneli (Doğan Kitap)
    Elveda Güzel Vatanım - Ahmet Ümit (Everest Yayınları)
    Aşk, Araf, İskender - Elif Şafak (Doğan Kitap)
    Üniversite - Henry Rosovsky (Tübitak Yayınları)
    Galileo'nun Buyruğu - Edmund Blair Bolles (Tübitak Yayınları)
    Depremler - Bruce A. Bolt (Tübitak Yayınları)
    Tozun Gizli Hayatı - Hannah Holmes (Tübitak Yayınları)
    İletişime Giriş - Aysel Aziz (Hiperlink Yayınları)
    Türk İnkılabı Tarihi - Hasan Babacan (Öncü Basımevi)
    Modern Türkiye'nin Doğuşu - Bernard Lewis (Arkadaş Yayınevi)
    Dipnotlar - Anthony Grafton (Türk Tarih Kurumu)
    Bir Avuç Kan Bir Avuç Toprak ÇANAKKALE - Yaşar Aksan (Korza Basım)
    Yeni Türk Devletinin Öncüleri - Yusuf Akçura (Kültür Bakanlığı / Ankara - 1981)
    Alex De Souza - Marcos Eduardo Neves (İndigo Kitap)
    Neymar - Luca Caioli (Martı Yayınları)
    Tabağındaki Yüz - Jeffrey Moussaieff Masson (Paloma Yayınevi)
    Hayvan Yemek - Jonathan Safran Foer (Siren Yayınları)
    Hayvan Hakları Ve Pornografi - J. Eric Miller (Altıkırkbeş Yayınları)
    Vegan Ve Anarşi - Elisee Reclus (Altıkırkbeş Yayınları)
    Anadolu'da Müfettiş Olmak - Şemseddin Koçak (Karahan Kitabevi)
    Teyzem Latife (Atatürk ile Geçen Bir Ömrün Saklı Kalmış Hikayesi) - M. Sadık Öke - Fatih Bayhan (Pegasus Yayınları)
    İnsanın Düşünmekten Canı Yanar mı? - Nevşin Mengü (Everest Yayınları)
    Deliliğe Hicret - Asım Yapıcı (Maarif Mektepleri)
    Fazlur Rahman İle İslam'ı Yeniden Düşünmek - Adil Çiftçi (Ankara Okulu Yayınları)
    Epistemolojik Açıdan İman - Hanifi Özcan (M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları)
    Mehmet Akif Ersoy - R. İhsan Eliaçık (Tekin Yayınevi)
    Allah'a Öğretilen Din - Emre Dorman (İstanbul Yayınevi)
    Allah'ın Varlığının 12 Delili - Caner Taslaman (Destek Yayınları)
    Uydurulan Din Ve Kuran'daki Din - Kuran Araştırmaları Grubu (İstanbul Yayınevi)
    Türk İslam Edebiyatı - Bilal Kemikli (Emin Yayınları)
    Nuh Tufanı - William B. F. Ryan - Walter C. Pitman (Akılçelen Kitaplar)
    İslam Mezhepleri Tarihi - Hasan Onat - Sönmez Kutlu (Grafiker Yayınları)
    Tefsir - Mehmet Akif Koç (Grafiker Yayınları)
    Erken Dönem Mekki Surelerin Tahlili - Hadiye Ünsal (Ankara Okulu)
    Cahiliyeden İslamiyet'e Kadın - Mustafa Öztürk (Ankara Okulu)
    Kuran Dili Ve Retoriği - Mustafa Öztürk (Ankara Okulu)
    Kuran, Tefsir Ve Usül Üzerine Problemler, Tespitler, Teklifler - Mustafa Öztürk (Ankara Okulu)
    Kuran Tarihi - Mustafa Öztürk (Ankara Okulu)
    Tefsir'de İsrailiyyat'ın Kaynak Ve Bilgi Değeri - Mustafa Öztürk (Ankara Okulu)
    Mekki Surelerde Mü'min Oluşumu Ve Gayrimüslimlerle İlişkileri - Sami Kılınçlı (Araştırma Yayınları)
    Tefsir Tarihi - Muhsin Demirci (M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları)
    Tefsir Yazıları Ve Vaazlar - Mehmet Akif Ersoy (Diyanet İşleri Bakanlığı Yayınları)
    İlkçağ Felsefesi Tarihi - Osman Elmalı - H. Ömer Özden (Arı Sanat Yayınları)
    Varoluş Felsefesi - Hareket Felsefesi - Nurettin Topçu (Dergah Yayın)
    Emanet Ahlakı - Süleyman Dönmez (Karahan Kitabevi)
    Varlık Felsefesi - A. Kadir Çüçen - Melek Zeynep Zafer - Adnan Esenyel (Ezgi Kitabevi)
    Felsefe'nin Temel İlkeleri - Georges Politzer (Alter Yayın)
    Nietzsche Ağladığında - Irvin D. Yalom (Ayrıntı Yayınları)
    Felsefeye Giriş - Ali Osman Gündoğan (Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları)
    Ebu'l Berekat el-Bağdadi Felsefesinde Tanrı - Tuna Tunagöz (İsam Yayınları)
    İslam'da Emir Ve Yasakların Hikmeti - Süleyman Uludağ (Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları)
    İslam İnanç Esasları - İbrahim Kaplan (Öncü Kitap)
    İslam Hukuk İlminin Esasları - Zekiyyüddin Şaban (Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları)
    İlmihal (İman ve İbadetler) - Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları
    Mukayeseli İslam Hukuku - Hayreddin Karaman (İz Yayıncılık)
    Ana Hatlarıyla İslam Tarihi 2 - Adem Apak (Ensar Yayın)
    Hulefa-yı Raşidin Devri - Mustafa Fayda (Kubbealtı Yayın)
    İslam Medeniyeti Tarihi - İbrahim Sarıçam (Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları)
    Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı - İbrahim Sarıçam (Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları)
    Hadis Tarihi - Ahmet Yücel (M. Ü. İlahiyat Vakfı Yayınları)
    Hadis Usulü - Talat Koçyiğit (Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları)
    Dualar Ve Zikirler - Ramazanoğlu Mahmud Sami (Erkam Yayınları)
    Ehli Sünnet Ve Şia'nın Delil Olarak Aldığı Bazı Hadisler - Ali Osman Ateş (Beyan Yayınları)
    Tam Metin Mesnevi - Mevlana (Araf Yayınları)
    Riyazü's Salihin - İmamı Nevevi (Ravza Yayınları)
    Sahih-i Buhari - Buhari (Arapça Metinler)
    Kelam - İsmail Şık - İsmail Yürük - Nail Karagöz - İbrahim Kaplan (Araştırma Yayınları)
    Kelam - İsmail Şık - İsmail Yürük - Nail Laragöz - İbrahim Kaplan (Gece Kitaplığı)
    Takdir Olgusu Kader Algısı Yazgı Yanılgısı - İsmail Şık (Gece Kitaplığı)
    Sistematik Kelam - Emrullah Yüksel (İz Yayıncılık)
    Dinler Tarihi - Abdurrahman Küçük - Günay Tümer - Mehmet Alparslan Küçük (Berikan Yayınevi)
    Dinlerin Rengi, Renklerin Dili - Kadir Albayrak (Maarif Mektebi Yayın)
    Tek Tanrılı Dinlerde Barış Ve Şiddet İkilemi - Kadir Albayrak (Berikan Yayınevi)
    Ana Hatlarıyla Mantık - İbrahim Çapak (Ensar Yayın)
    Mutlu Olma Sanatı - Bertrand Russell (Say Yayınları)
    30 Günde Mükemmel Cilt - Erica Angyal (neden Kitap Yayın)
    Beyninizi Tanıyın - Daniel Freeman - Jason Freeman (Neden Kitap Yayın)
    Sosyoloji - Tony Bilton - Kevin Bonnett (Siyasal Basın Yayın)
    Sosyoloji - David M. Newman (Nobel Yayıncılık)
    Sosyoloji Güz Dönemi / AÖF kitabı (Murat Yayınları)
    İnsan Ve Davranışı - Doğan Cücenoğlu (Remzi Kitabevi)
    Eğitim Psikolojisi - Bülent Gündüz - Burhan Çapri (Karahan Kitabevi)
    Eğitim Sosyolojisi - Mahmut Tezcan (Anı Yayıncılık)
    Din Psikolojisi - Hasan Kayıklık (Karahan Kitabevi)
    Din Sosyolojisi - Abdurrahman Kurt (Sentez Yayın)
    Arapça Sarf Alıştırma Kitabı - Hüseyin Günday - Şener Şahin (Emin Yayınları)
    Arapça Dilbilgisi Nahiv Bilgisi - Hüseyin Günday - Şener Şahin (Alfa Yayın)
    Belagat (Meani - Beyan - Bedi) - Ali Bulut (M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları)
    Arapça - Türkçe Sözlük - (Dağarcık Yayın - 2012)
    Dünya Basınında ATATÜRK - Nuri M. Çolakoğlu
    Harf Devrimi'nin 50. Yılı Sempozyumu (Türk Tarih Kurumu Basımevi - Ankara 1991)
    Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar - Halil İnalcık (Türk Tarih Kurumu)
    Türk Bayrağı ve Ayyıldız - Fevzi Kurtoğlu (Türk Tarih Kurumu)
    Güncel Konular Üzerine Makaleler - Neşet Çağatay (Türk Tarih Kurumu)
    Yılların İçinden Makaleler, Anılar, İncelemeler - Uluğ İğdemir (Türk Tarih Kurumu)
    Teksas Blek'in Öyküsü (Demirbaş Yayınları)
    Teksas İhanetin Bedeli (Demirbaş Yayınları)
  • GİRİŞ
    İslam düşüncesinin en seçkin simalarından biri olan Gazzâlî islam düşüncesi üzerine kelam, felsefe, tasavvuf, mantık ve fıkıh olmak üzere birçok eser kaleme almıştır.

    İmam Gazzali'nin “Mişkatül Envar (Nur Metafizigi) adli eserin konusu Nur Suresi 35. Ayettir.

    Imam Gazali bu eserinde, ‘Allah göklerin ve yeryüzünün nurudur’ ayetini yorumladıktan sonra tasavvufi ve felsefi açıklamasını ve sembolleri kullanarak bizlere anlatmıştır.
    Eserde varliga dair açiklamalar sistematik bir sekilde ele alinmistir.
    Yazar, bu eserinde varligi üç konuda ele almistir.
    Ilk önce ayet-i kerimedeki zahiri anlatimi bizlere açıklamış ,
    ikinci olarak, kullanilan tabirleri biraz felsefi biraz tasavvufi tarafiyla irdelemistir.
    Son olarak nur-zulmet ayrimini bizlere sunmuştur.
    Yazar,bazen felsefi tanımlarının manasını vermemiş , bazen de olayları yarıda keserek okuyucunun kendisinin düşünüp anlamasını yolunu seçmiştir.
    Eleştirel olarak ; felsefi terimlere dipnot eksiliğini fark ediyorum . Okuyucu bu terimleri anlayamayarak kitabı yarıda bırakabilir.
    Yazarın bu eserinde kısaca kullanilan temel tabir ‘Nur’dur. Anlamayi kolaylastirmak için ‘nur’ kelimesinin yerine ‘varlik’ kelimesini koyarak
    anlatmak istediklerinin çoğunu anlayabiliriz.
    “Nihai olarak yazarın amacı çokluktan ,birlige ulasmaktir. Çokluğu birliğe ulastirirken anlamamiz gereken sey, hakiki anlamiyla Varligin/Nurun Cenab-i Hakk oldugudur.
    Onun disindaki her sey itibaridir.”


    Felsefe ve tasavvufun bir arada olduğu Mişkatü’l-Envar felsefe-tasavvuf ilişkisinin niceliğini merak eden okuyucular için bir başvuru kaynağıdır.
    Sözün özü Nur Suresi 35. ayet hakkinda, yazarın bizlere sunduğu eserden fark edebildiklerimiz bunlardır. Okunmasını tavsiye ettiğim klasik bir eserdir.
  • Ehlisünnet: İnsan özünde olmayan hâdis bir kudrete sahiptir.
    Bu kudret fiille birlikte insana verilmiştir.
    Maturidiler> Önceden verilen kudret. fillerin meydana gelmesi için sebeblerin uygun uzuvların sağlıklı olması.
    Fiille birlikte kudret: Allah’ın fiil esnasında insana yapabilme gücü vermesidir.
    Eşariler: Allah’ın bir fiil için verdiği kudret başka bir fiil için kullanılamaz.
    Maturidiler: Allah’ın bir fiil için verdiği kudret başka bir fiil için kullanılabilir.
    Bir makdur iki Kadir’in etkisi oluşur.
  • Cebriyye: İnsanın ne iradesi ne de kuvveti vardır.

    Mutezile: İnsan fiillerinin meydana gelmesi onların özünde var olan kuvvete bağlıdır.
    Bu kudret önceden Allah tarafından insana verilmiştir.
    İnsanda önceki kudret geçerlidir.
    Bu işi yapan Fail zıddınıda yapmaya kâdirdir.
    Bir makdur, bir kâdir tarafından yapılır.
    Meydana gelen insan filinde bir Kâdir’in/kudretin etkisi vardır.
  • -İnsani fiillerin meydana gelmesini mümkün kılan güç.