İşte Türkiye idare ruhunun, Türkiye'deki esrar-engiz Cumhuriyet muammasının tahlili, Mustafa Kemal'in eliyle seçtiği mebuslardan Yakup Kadri (x) gibi yazarlarının ortaya koyduğu bu vecize içindedir. Yani yeni Türkiye'de Mustafa Kemal her şeydir, bütün milletin ve bütün mukaddesatın temeli de değil, adeta kendisidir. Lâkin Avrupalılar Hz. İsa'dan sonra insana tapmayı kabul edemediklerinden kendilerine bir Mustafa Kemal vücuda getirememişler, yahut Allah'ın İsa'ya hulûlünü akıllarına sığdırdıkları halde, Cumhuriyet namına bir adam tanıyarak, bir milletin bir şahsa hulûlünü akıllarına sığdıramıyorlar.
Müslümanlıkta ise mahlûka tapınmak veya hulûle kail olmak hiç bulunmadığından, Türkiye, Müslüman Dini üzere olduğu müddetçe kendisine böyle bir mabut tedarik etmek lüzumunu düşünmediği gibi, sultan ve halifeler devrinde padişahlara izafe edilen kutsiyet bile peygambere vekâlet derecesini geçmediğine göre, kutsiyeti böylece kanaatkârane bir surette dinî kaynaklardan iktibas eden Sultanlar, insanların şimdiki gibi Allah ve Peygamber tanımaz, maddiyat varken maneviyata önem vermez olduğu devirlerde kutsiyet payesini millete vererek akıllarını yerinden oynattıktan sonra kutsiyetlerini de, mevcudiyetlerini de ellerinden alarak hepsini nefsinde toplayan asrî bir mabud halinde kendilerine prezante etmek yolunu keşfedememişler. Onlar ne ise, eskimiş ve modası geçmiş adamlar! Ya şu Avrupalıların şaşkınlığına ne dersiniz? Yeni Türkiye'nin, kül halinde her şeyini taklid ederek terakki edeceğiz dediği Avrupalıların şaşkınlığına!..
Cumhuriyetteki hâkimiyet-i milliye esasına sadakatle saplanarak ipin ucunu bir kere millet denilen çoğunluğa kaptırmış olduklarından, bu dağınık kuvveti Türkiye Cumhuriyeti'nde olduğu gibi bir adamın avucunun içine sıkıştırmak, ve "Hâkimiyet-i milliyeyi ne