Famusov Cəmiyyəti, Çatski və Aleksandr Qriboyedov
Pyes ilk nəşr olunan zaman böyük senzura ilə qarşılaşmışdı. Pyesin xeyli hissəsi ixtisar edilmişdi. Kitab yalnız yazıçının ölümündən 29 il sonra ixtisarsız nəşr oluna bildi. Bu qədər senzuraya məruz qalmasının səbəbi tənqidçilərə görə bu kitabın Moskvaya qarşı bir böhtan olması idi. Yazıçının kitabda fikirlərini əsas personajın dilində azad şəkildə deməsi tənqidçiləri olduqca narahat edirdi.
Aleksandr Qriboyedovun əsərə "Ağıldan bəla" adını verməsi təsadüfi deyil. Əsərdə təsvir olunan Famusov cəmiyyətində rüşvət, yaltaqlıq, rütbəpərəstlik və yalan normal həyat tərzi kimi qəbul edilir. Belə bir korlanmış mühitdə ağıllı, elmli, dürüst olmaq insanın xeyrinə deyil, ziyanına işləyir. (Yazıçı dekabrist idi)
Dünyanın müxtəlif ölkələrini gəzmiş, savadlı gənc oğlan Moskvaya qayıdır. Səyahətləri zamanı çox şey öyrənir və mütərəqqi görüşlərə sahib olur.
Çatski azad və tənqidi düşündüyü üçün bu cəmiyyətə uyğunlaşa bilmir və onun ağlı, savadı özü üçün bəlaya çevrilir. Əgər o da digərləri kimi kor-koranə itaət etsəydi, cəmiyyətdə asanlıqla yer tapa bilərdi. Pyesdəki obrazlar 2 ayrı sərhəddə dayanır. Biri Famusovlar, digəri isə Çatski. Famusovlar keçmişin əhəmiyyətsiz fikirləri, lazımsız adət-ənənələri ilə yaşayır. Bununla yanaşı, onlar bir tərəfdən də avropalaşmağa, avropalaşmış görünməyə çalışırlar. Çalışırlar demək elə də doğru olmaz bu situasiyada. Anlamadan qəbul edirdilər. Pyesin əvvəlində Famusov və qızı Sofiya olan pərdədə belə bir fikir söyləyir:
"Başa sal, qorusun qoy gözlərini,
Bir də oxumaqdan nədir ki fayda;
Firəng kitabları qoymur o yata,
Rus kitabı dərhal yatırdır məni."
Burada maraqlı bir istehza var. Famusov firəng kitablarının maraqlı olduğunu qəbul etmir, əksinə, bu kitabların gənclərin beynini boş xəyallarla doldurub onları yuxusuz qoyduğunu iddia edərək
Heyvanıstan ilk baxışda sadə bir hekayə kimi görünür: fermadakı heyvanlar üsyan edib sahiblərindən qurtulurlar. Əslində bu sadə hekayənin altında XX əsrin ən böyük siyasi dramlarından biri gizlənir. Heyvanıstana rəhbərlik edən donuz Napoleon təsadüfi obraz deyil. Onun simasında Joseph Stalin ümumiləşdirilmiş şəkildə canlandırılır. Hakimiyyətə münasibəti sadə və sərtdir: qorxu yaratmaq, gücü əlində toplamaq və həqiqəti dəyişdirmək. Əsərdə Napoleonun əsas rəqibi digər lider donuz Snoubolldur və o, Leon Trotsky obrazının alleqoriyasıdır. Üsyan zamanı Snouboll daha fəaldır, daha enerjilidir. Gözəl natiqdir, intellektualdır və Napoleondan fərqli olaraq daha ziyalı, daha demokrat təsiri bağışlayır. İnqilabın gələcəyi haqqında təsəvvürü də fərqlidir. Lakin tarixdə tez-tez gördüyümüz bir qanun burada da işləyir: ideyalar çox vaxt güc qarşısında məğlub olur. Necə ki, Joseph Stalin Trotskini Sovet İttifaqından qovmuşdu, Napoleon da Snoubollu fermadan - Heyvanıstandan didərgin salır. Bundan sonra bütün repressiyalar onun tərəfdarlarına qarşı yönəlir. Napoleonun hakimiyyətini qoruyan əsas mexanizm isə təbliğatdır. Bu təbliğatın siması Çığırğandır. Bu obraz həm Vyacheslav Molotov fiqurunu, həm də sovet təbliğatının əsas ruporu olan Pravda qəzetini təcəssüm etdirir. Çığırğan həqiqəti dəyişdirmir, sadəcə yenidən izah edir. O, dili elə manipulyasiya edir ki, prinsiplərin dəyişməsini heyvanlar hiss etmir. Beləcə onların düşüncəsini idarə edir. Bir tərəfdən də qoyunlara baxsaq, onların öz düşüncələrinin olmaması bir qırağa dursun, həm də onlara təlqin olunan şüarları təkrarlamaqla düşünə bilən heyvanları da susdururlar. Bu da kütlə psixologiyasının təhlükəsini göstərir. Göstərir ki, avtoritar rejimlərin hakimiyyətini qoruyub saxlamasında ən əsas istifadə etdikləri düşünməyən
Bazı hikâyeler tam tahmin ettiğin gibi ilerler. Bazılarıysa son sayfada tüm bildiklerini sorgulatır. 🤯
Ters köşeleri seviyorsan, seni sonuna kadar merakta bırakacak 3 kitap önerisini keşfetmeye hazır ol!
Əsər gələcəkdə, kitabların qadağan edildiyi və yandırıldığı bir cəmiyyətdə keçir.Kağızın alovlanıb yandığı hərarət 451° olduğu üçün əsər belə adlanıb. Baş qəhrəman Qay Monteq “yanğınsöndürən”dir, amma onun işi yanğını söndürmək yox, kitabları tapıb yandırmaqdır. Cəmiyyət insanların düşünməsini istəmir; televiziya, səthi əyləncələr və itaət əsasdır.
Monteq Klarissa adlı gənc qızla tanış olduqdan sonra həyatına və işinə şübhə ilə yanaşmağa başlayır. Klarissa ona düşünməyi, sual verməyi xatırladır. Monteq gizlicə kitab oxumağa başlayır və anlayır ki, kitablar insanlara düşüncə, yaddaş və azadlıq verir.
Əsər kitabların həyatımızda nə qədər mühüm rol oynadığını göstərməklə yanaşı, əslində düşünməyin və sual verməyin özü ilə əlaqəlidir. İnsanların ekranlara həddindən artıq bağlı olması, dərinlikdən uzaq əyləncələrlə kifayətlənməsi və bunun zamanla düşünmə qabiliyyətini zəiflətməsi əsərin ən düşündürücü tərəflərindəndir.
Klarissa obrazının kitabın sonuna qədər iştirak etməsini istərdim; o, hekayəyə fərqli bir baxış qatırdı. Monteqin əsər boyu keçirdiyi dəyişimi isə maraqla oxudum.
Əsərin dili axıcıdır, rahat oxunur. Gec oxuyub bitirməyim kitabla yox mənimlə bağlı idi — əksinə, mənim üçün olduqca maraqlı oldu,sevərək oxudum. Əsərin filmi də var,yaxında izləməyi düşünürəm.
Ağrılar qalsa da, nəticə göz önündədir.·288 syf.·
7/10
2026 1. kitabı
Müəyyən bir yaşa çatdıqdan sonra dünyagörüşümüz, həyata baxışımız və davranışlarımız oturmağa başlayır. Bəzi şeylər isə dünyaya göz açdığımızdan bəri görüb yaşadıqlarımızdan qaynaqlanaraq şüuraltımıza həkk olur. Şüuraltındakılar zamanla bizim davranışlarımıza, qərarlarımıza və münasibətlərimizə təsir edir. Bu, təkcə psixologiyanın deyil, həm də sosiologiyanın – toplumun, cəmiyyətin problemidir. Uşaq – bizim ən böyük problemimizdir.
“Kiçik Şahzadə” əsərindən çox sevdiyim bir alıntı var:
“Baxmayaraq ki, bütün yetişkinlər bir vaxtlar uşaq olub, bir çoxu bunu unudub.” Yaşımız valideynlərin yaşına yaxınlaşdıqca onları daha çox anladığımızı güman edir, onlara yaxınlaşdıqca uşaqlığımızdan bir o qədər uzaqlaşırıq. Fərqində olmadan, uşaqlığımızdan uzaqlaşdıqca, gələcək uşaqlarımızdan da uzaqlaşırıq.
Kitabda ən çox diqqətimi çəkən bir neçə məqamı bu şəkildə qeyd etmişəm:
1) Hörmət və itaət arasındakı fərq;
2) Valideyni bağışlamaq məcburiyyəti;
3) Gözlə görünən itaət, görünmədən ötürülən kin.
Bunların hamısı bir-birilə yaxından əlaqəlidir. Bu məqamda hörmət anlayışına toxunmaq istəyirəm. Hörmət – şəxsiyyətə sayğı ilə yanaşmaq, tənqidi şəxsin özünə deyil, onun fikrinə yönəltmək, etirazı məhz sözlə ifadə etmək, heç kimi lağa qoymamaq, hamının danışmaq hüququ olduğunu qəbul etmək və yeri gəldikdə güzəştə getməyi bacarmaqdır. Ən azından, vikipediya belə deyir. Yolda gördüyümüz birindən söz soruşarkən belə "borclu olduğumuz" hörməti "siz" ilə xitab edərək, nəzakətli davranaraq ifadə edə biliriksə, ən yaxınımızdan, canımızdan bir parça olan uşaqlardan niyə əsirgəyirik? Sizə hörmət etməyən, hər fürsətdə alçaldan, fikirlərinizi aşağılayan və dəyərsiz hiss etdirən bir şəxsə necə hörmət edə bilərsiniz? Maraqlıdır ki, eynisini tətbiq etdiyi halda, cəmiyyətin ən çox hörmətə layiq
Dünyanı bir həbsxana kimi təsəvvür edin. Bu həbsxananın içində yaşayırıq və ən təhlükəli tərəfi də budur ki, həbsdə olduğumuzu bilmirik. Çünki həbsxananın kənarında nə olduğunu tanımırıq. Azadlıq haqqında bildiklərimiz də sistemin bizə icazə verdiyi qədərdir. Həyatımız başlanğıcdan bu mexanizmin üzərində qurulub və onu aşmaq üçün nə xəritəmiz var, nə də gücümüz. Kənardan baxanda hər şey absurd görünür. Bəs niyə insan bu absurdluğun içində israrla məna axtarır? Niyə hər hadisəyə bir izah, bir səbəb tapmağa çalışırıq? Elmi, hüquqi, əxlaqi çərçivələr qururuq. Müəllif suallar verir, amma cavab varmı bilinmir.
Yozef K. də elə bu boşluğun içində dayanıb. O, heç nə bilmir. Daha dəhşətlisi isə budur ki, nəyi bilməli olduğunu da bilmir. Hara getdiyini, niyə getdiyini, nə axtardığını anlamadan hərəkət edir, çabalayır. İstirahət günlərini dincəlməyə, həyatdan zövq almağa yox, səbəbi açıqlanmayan istintaqlara sərf edir. Çünki sistem artıq onun daxilinə çöküb. Ona göstəriş verən təkcə məmurlar deyil, öz içində formalaşmış itaət refleksidir. Burada hökm birtərəflidir. Sistem mühakimə olunmur. Sən isə müdafiə olunmursan. Haqlı olduğunu sübut etməyə çalışdıqca daha da batırsan, daha da haqsız olursan. Ədalət axtarışı insanı günahkarlaşdırır. Sən danışdıqca qovluq qalınlaşır.
Məkanlar çirkab içindədir. Hava ağırdır, nəfəs boğur. Bu sadəcə fiziki çirkab deyil. Burda vicdan da havasız qalıb boğulur. Sistemə uyğunlaşanlar bu mühitdə yaşamağa vərdiş ediblər. Təmiz hava onlara yad gəlir. Onlar artıq dəyişmək istəmirlər. Düşünürlər, amma nəyi düşünmələri tələb olunursa, onu düşünürlər. Nəyi etmək tələb olunursa, onu edirlər. Beləliklə, hamı məhkumdur. Əgər hamı məhkumdursa, artıq məhkum anlayışı da mənasını itirir. Çünki azad insan yoxdursa, məhkumları fərqləndirməyə də ehtiyac qalmır. Hər
Cyriel Buyssenin “Bibilər” əsəri zahirən ailədaxili münasibətləri əks etdirən bir dram təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə patriarxal cəmiyyətin insan psixologiyası üzərində yaratdığı dərin travmaları tənqid edən sosial-psixoloji əsərdir. Müəllif ailə mühitini mikro-model kimi təqdim edərək güclü və zəif arasındakı münasibətləri, hökmranlıq və itaət mexanizmini ümumiləşdirilmiş cəmiyyət mənzərəsinə çevirir.
Əsərdə bibilərin Raymonda qarşı nümayiş etdirdiyi qərəz və düşmənçilik fərdi antipatiyadan daha çox, illər boyu formalaşmış struktur zorakılığın nəticəsidir. Onların nifrəti konkret olaraq Raymonda yönəlsə də, əslində bu hiss kişilərə və kişilərin təmsil etdiyi hakimiyyət sisteminə qarşı yığılıb qalmış psixoloji reaksiyadır. Bibilərin həyatına qərar verən, talelərini müəyyənləşdirən həmişə kişilər olmuşdur. Onlar qadın kimliklərini reallaşdıra bilməmiş, subyekt deyil, obyekt mövqeyində mövcud olmuşlar. Yəni qadın kimi yox, xidmət edən varlıqlar kimi yaşayıblar. Bu isə ideoloji və sosial baxımdan boğulmuş bir həyatın qaçılmaz nəticəsi kimi daxili çürüməyə gətirib çıxarmışdır.
Raymond obrazı bu kontekstdə səbəb yox, simvolik funksiyaya malikdir. O, gəncliyi, azadlığı, maddi imkanları və seçim azadlığı ilə bibilərin heç vaxt sahib ola bilmədiyi bütün dəyərləri təmsil edir. Məhz bu səbəbdən Raymond onların şüuraltında bir “təhlükə” və eyni zamanda bir güzgüyə çevrilir. Bibilərin ona yönəltdiyi nifrət əslində öz həyatlarının məhdudluğuna, itirilmiş imkanlarına və susdurulmuş arzularına yönəlmiş nifrətdir.
Əsərdə diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də nifrətin açıq şəkildə ifadə olunmamasıdır. Qardaş uşaqları üsyan etməyi bacarmırlar, çünki açıq etirazın doğura biləcəyi nəticələri yaxşı anlayırlar. Bu səbəbdən onlar susqunluğu təhlükəsiz davranış modeli kimi qəbul
