1092/1681'de ihtisab vergisi için İstanbul dükkânları tahrîr olunduğunda, birçok dükkânın yeniçeriler elinde olduğu ortaya çıkmıştır. Asker tâifesinin ticaret hayatına el uzatması, XIV-XV. yüzyıllarda Memlûk Mısır'ında ekonominin çöküşünde başlıca neden sayılmıştır. Osmanlı ülkesinde yeniçerinin ekonomi sektörüne el atması, özellikle XVII. yüzyılda gerçekleşti. XVI. yüzyıl sonlarına kadar devlet, askerin ticaret hayatına el uzatmaması kuralını titizlikle uygulamakta idi. Ocak ağalarından Bektaş Ağa, uluslararası sof ticareti ile zenginleşmiş, Ankara şehrine kendi adamını yerleştirmişti. Bu sırada, taşradan iş-geçim için İstanbul'a gelenleri, özellikle Arnavutluk ve Doğu-Anadolu'dan göç edenleri tahrîr edip şehir dışına sürmek için bir sayıma (tahrîre) karar verildi -böyle bir önleme, Kanunî döneminde de şehir nüfusunu kontrol için başvurulduğunu biliyoruz. Tahrîr sırasında, halk arasında dedikodu ve direnme görüldü. Özetle ocak ağalarının bu sömürü ve baskı rejimi, esnaf-halk ayaklanmasını hazırlayan gelişmelerdir.
Mehmed Birgivî'yi izleyen Kadızâde Mehmed, IV. Murad döneminde vâizlerin en ünlüsü oldu. Vâizlerin ayrıcalığı, halk kitlelerine doğrudan hitap etme imkânına sahip olmalarıdır. Kadızâde Mehmed'in halk arasındaki şöhreti Sultan Murad'ın kulağına erişti. Kadı Mehmed kendisine ikbal yolunun açıldığına inandı. Sultanın tütün yasağını kesin bir dille destekledi, pâdişahın men etmesiyle tütünün, "terki lâzım vacibdir, memnû' olmayanlar sultan-i zamana muhalefet sebebiyile vâcibü'l-katillerdir [idamları gerekir]" diyordu -pâdişah, gizlice tütün içen bir yeniçeriyi yakalayıp idam etmiştir. Halkın desteğine muhtaç olan pâdişah, Kadızâdeli'yi himayesi altına aldı. 1631'de onu İstanbul'un câmi'-i kebîri Ayasofya'nın vâizliğine getirdi. Kadızâdeli bu siyasî destekle fikirlerini yaymaya başladı. O zaman Mevlevî Sâkib Dede, Kadızâdeli'nin "Müslümanlar arasında taassub fitnesini uyandırdığını" işaret eder. 1632'de vâlidesi Kösem'in vesâyetinden kurtulmuş olan Sultan Murad, yeniçeri ve sipahi zorbalarına karşı halkın desteğine muhtaçtı, Kadızâdeli de tam bu işi görüyordu. Dinî taassub bir yana, 1651'de Kadızâdeliler halkı, ayaklanıp zalim yeniçeri cuntasını bertaraf eden esnafı temsil etmekte idiler. Esnaf Ayaklanması'nda, dolaylı olarak Kadızâdeli vaazlarının etkisini görmekte abartma yoktur. Câmilerde kalabalık halk kitleleri, sarayın ve zorbaların sorumsuz sömürü ve istibdadına karşı Kadızâdelilerin vaazlarında güç ve cesaret kazanıyordu. Halk Kadızâdelileri kendisine yakın hissediyor, işret meclislerinde zevk u safaya dalan, servet ve lükse düşkün saray etrafındaki kullar sınıfına ve yeniçeri cuntasına kin ve gayzla bakıyordu. Saray bir ara zorbalara karşı halkı peygamberin Sancak-i Şerîf'i etrafında toplamayı denemiştir. Kadızâdeliler hareketinin halkçı karakteri inceleme
Bu yaz yanınızdan ayırmak istemeyeceğiniz kitapları sizin için bir araya getirdik.
💬 Siz olsanız bu listeden hangisiyle başlardınız?
Kolay avunuyoruz. Her sefalet mazeretini beraber getiriyor.
Hem acı çeken, hem çektiren, hem soyguna izin veren, hem de soygunu yapanın ta kendisi
halk!
Sizi tekrar köle yaptılar. Ama açık söylemek gerekirse, dürüst ve asil adamlar gibi kollarının gücüyle değil de, gizliden gizliye, örümcek ağı yöntemiyle, yalan dolanla, tatlı dille kandırarak.
Zavallı bir köşede, iplikten ihtiyar
Zengin ve refah köşede, ihtişamlı baytar
Kötü medya ve propaganda
İki koca çocuğu şeytanın
Kibirli ve arı -temizlenmiş ahlaktan
Yalanlar nefrete bindirilmiş aykırılıkta
Sömürü ve ölüm heceleri her saat başı
Şimdi
Aşkının yarım kalışı bir fani adamın
Keder heybesinde
Bu sözleri yankılanmalı
Bir ölünün elleri sıra:
Koca bir ihtiyatsızlık çağı.
