Allah Müşfiqə rəhmət eləsin. Belə təmiz, saf qəlbli, təpədən dırnağa şair olan, həyatı o qədər sevən bir insanın başına elə oyunlar açıldığını düşünəndə adam dəli olur.
Cəfər Cabbarlı- “Sevil” əsəri
Bir dostumun tövsiyyəsi ilə Cəfər Cabbarlının “Sevil” pyesini oxumağa başladım. Və, çox şübhəsiz, deyə bilərəm ki, həqiqətən, ən azından, hər bir azərbaycanlı qadının oxumalı olduğu əsərdir..
“Sevil” pyesini oxuya-oxuya çox düşündüm… Hər şeydən əvvəl, Sevilin ən başda yaşadıqlarında kimdir günahkar? Yüksək cəmiyyətlərə ayaq uydurmağa çalışan Balaşın onun ən çətin anlarında yanında olan yoldaşını, onu oxutdurub bu günlərə çıxaran atasını əzib-keçməsi, çıxdığı qını bəyənməyib onu sevənlərə xəyanət eləməsi, nankorluğu idi mi təqsirkar? Yoxsa cəmiyyətin ziyalı qadınlarından sayılan Dilbərin puluna görə Balaşın ailəsini “dağıtması” mı? Yox, bu ailəni Dilbər dağıtmamışdı, bu ailəni öz nankorluğu ilə Balaş dağıtmışdı, əlindəkinin qədrini bilməmiş, öz yoldaşından utanmış, onu aşağılamış, və tərk etmişdi. Bu hekayənin təqsirkarı əsla Dilbər deyildi, xəyanəti eləyən Balaş idi.
Amma ərini ilahiləşdirən, onu həddindən artıq qiymətləndirən, öz dəyərini bilməyən, hər hərəkətini Balaşın xoşuna gəlib-gəlməyəcəyi ilə ölçən Sevil də müəyyən qədər təqsirkar idi, fikrimcə. Sevil, cəmiyyətin “yaxşı qız” adlandıraraq bəzədiyi, əslində isə qurban psixologiyalı bir obraz idi. Ərinə gərəyindən çox sitayiş edir, əri Allahın kölgəsi adlandırırdı. Öz dəyərini bilmirdi, özünə dəyər vermirdi. Elə bu səbəbdən idi başına gələnlər. Lakin, xoşbəxtlikdən, Gülüş Sevili bu qurban rolundan çəkib çıxartdı. Yeri gəldi, Sevil öz dəyərini bilməyəndə onun yerinə ətrafındakıları susdurdu:
* * *
Balaş. Edilya, siz onu adam yerinə qoymayın, o bacarmaz.
Gülüş. O, çox şeyi çoxlarından yaxşı bacarır.
(Səh. 47)
* * *
Yeri gəldi, dili iti və sərt olsa da, Sevilə dik durmalı olduğunu, bu həyatda qurbanlara yer olmadığını, başqasından dəyər gözləmədən, öz dəyərini özünün bilməli olduğunu başa saldı:
* * *
Gülüş.
“Kötü bir anıyı unutmanın en iyi yolu güzel bir tanesiyle değişmektir.”
DüşüncələrimEdebiyat
Əsər Mikayıl Müşfiqin həyatı haqqında ətraflı məlumat verir. Bu əsərdə onun yaradıcılıq prossesi haqqında da məlumata sahib oluruq. Çapda bəzi orfoqrafik səhvlər olsa da, əsər maraqlı və rəngarəng idi.Əsərdə Müşfiq haqqında xatirələrə daha çox yer verilsə idi daha maraqlı olardı. Bu əsəri oxuduqdan sonra Müşfiqi anlamaq və onu duymaq daha asan olur.Müşfiqə bir şair kimi həmişə hörmət bəsləmişəm, ancaq bu əsəri oxuduqdan sonra ona heyran oldum. Onun şəxsiyyəti, yaradıcılıq qabiliyyəti məni valeh etdi.Çox təəssüf ki, o, haqsız tənqidlərə, təhqirlərə və sonda represiyaya məruz qaldı.
Dilbər bu kitabda həm Müşfiqlə keçən güllərini, həm də Müşfiqdən sonraki ağır və istirablı günlərini ən incə detallarına qədər oxucuya təqdim edir. Sətirlər bütünlüklə oxucunu o günlərin həm sevinc, həm də ağrılarına aparır. Kitabı oxuyarkən insan qəlbində Dilbər və Müşfiqin yarım qalmış məhəbbətlərinin ağrısını hiss edir.
Cəfər Cabbarlının “Sevil” əsəri Azərbaycan ədəbiyyatında qadın azadlığı mövzusunu ən güclü şəkildə gündəmə gətirən əsərlərdən biridir. Yazıçı, Sevil obrazı vasitəsilə cəmiyyətin qadına qarşı qurduğu basqıları, ikili standartları və riyakarlığı ifşa edir.
Əsərdə tez-tez vurğulanan əsas ideya budur ki, qadının boynuna “namus” yükü yüklənir, amma kişi üçün bu anlayış sanki yoxdur. Sevilin dediyi sözlər bu reallığı çox dəqiq ifadə edir:
“Namus! Ha-ha... Nədir namus?.. Yalnız qadınların daşıyacağı bir yükdür. Sən hər gün bir dəqiqəlik zövqün üçün tuş gəldiyin hər bir qadına göz basırkən kimsə sənə namussuz demirdi. Lakin biz... bir parçacıq çörək üçün birinə yanaşdıqda bütün bayquşlar səs-səsə verib: “Fahişə, fahişə” – deyə ulaşırlar.”
Bu fikirlər cəmiyyətdəki ədalətsiz münasibəti açıq göstərir. Əsərin gücü də elə buradadır – o, reallığı gizlətmədən, bütün çılpaqlığı ilə oxucunun üzünə deyir.
Məhəmmədəli bəy – özünü ziyalı kimi göstərməyə çalışan, amma əslində cahil və saxta bir insandır. Onun haqqında Gülüşün dediyi “Özü də, orijinal görünmək üçün nə desələr, zidd gedir. Adını deməyə özüm də qorxuram, birdən boynuna düşsə, öz adını da danar” sözləri onun nə qədər prinsipsiz olduğunu göstərir.
Əbdüləli bəy – müstəqil fikri olmayan, sadəcə hər kəsə yaltaqlanmaqla məşğul olan obrazdır. Yazıçı bu simada düşüncəsiz insan tipini ifşa edir.
Dilbər – özü əxlaqsızlıq etdiyi halda başqalarını qınayan, riyakarlığı ilə seçilən qadın obrazıdır. Onun davranışları, cəmiyyətdə tez-tez rast gəlinən “özünü pak göstərən, amma eyni səhvləri edən” insanları xatırladır.
Gülüş – əsərdə ən realist və kəskin obrazdır. O, başqalarının saxtalığını üzlərinə vurur və onları reallıqla üz-üzə qoyur.
Əsərin əvvəlində deyilən bu cümlə isə bütün ideyanı ümumiləşdirir:
“Həyat yolu uçurum üstündə çəkilmiş
Əmin Abid Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biridir. Onun “Buzlu Cəhənnəm” adlı şeirlər kitabı mühacirət dövrü poeziyasının ən diqqətəlayiq nümunələrindəndir. Bu şeirlərdə şairin Vətən sevgisi, qürbət nisgili və azadlıq həsrəti dərin duyğularla ifadə olunmuşdur. Rusiyanın Azərbaycanı işğalı və həmvətənlərinin sürgün həyatı Əmin Abidin poetik dünyasında ağır izlər buraxmış, “buzlu cəhənnəm” ifdəsi milli ağrının simvoluna çevrilmişdir.
Şairin şeirlərində duyulan həsrət, ağrı oxucunu dərindən sarsıdır. Mənə görə, xüsusilə, “Anneme” (İstanbul məktubu) və “Qürbət məktubu” şeirləri bu həsrətin ən dərin, təsirli nümunələridir. Burada şair qürbət ağrısını ana həsrəti ilə birləşdirir:
Bilirsin ki anne, uzakta kaldım
Yıllar aramızda oldu bir yığın
Bir yapraktım, düştüm toprakta kaldım.
Nerdedir, nerde o müşfik kucağın?
Dertlerim çok büyük, ağırdır anne!
Dinleyen yok, her şey sağırdır anne!
***
Könül aldatdı məni,
Qürbətə atdı məni.
Annə, yazdığın sözlər
Xeyli ağlatdı məni.
Nə bir sığınacaq yer,
Nə naz çəkən dilbər var.
Söyləsəm çox ağlarsan,
Bu könüldə nələr var.
Annə, sən gözlə məni,
Gözlə dört gözlə məni.
Könlüm yazıqdır şimdi,
Üzmə bir sözlə məni...
Əmin Abid mühacirət ədəbiyyatında həm fərdi ağrını, həm də ümummilli dərdi ustalıqla birləşdirərək Azərbaycan ədəbiyyatında silinməz iz qoymuşdur.
