Ebu Musa (Allah ondan razı olsun) şöyle demiştir: Medine'de bir ev geceleyin ev halkı ile birlikte yanmıştı. Durum peygamber (sallallahu aleyhi vesellem)'e anlatılınca:
-Ateş sizin düşmanınızdır. Uyuyacağınızda onu söndürünüz, buyurdular. (Buhari, İstisan 49, Müslim Eşribe 101)
Bu yaz yanınızdan ayırmak istemeyeceğiniz kitapları sizin için bir araya getirdik.
💬 Siz olsanız bu listeden hangisiyle başlardınız?
Övünmekten sakının! Topraktan yaratılan, yine toprağa dönecek ve kurtlar tarafından yenilecek olan insanın övünmek neyine! O, bugün canlı, yarın ölüdür.
(Süyüti, Tarihu'l-Hulefá, s. 101)
Fred (Fired), fren mekanizması arızalanmış ve kontrolden çıkmış bir vagonun makas değiştirmediği takdirde hiçbir şeyden haberi olmayan ve boş rayların üzerinde yemeklerini yiyen beş demir yolu işçisine çarpma ihtimali ve makas değiştirdiği takdirde boş raylar üzerinde çiçek toplayan yaşlı birine çarpma ihtimali ile karşı karşıyadır. Fred, vagonun yönünü o anda değiştirebilecek bir görevliye en yakın kişidir. Fred burada bir ikileme düşer: Ya görevliye uyarıda bulunmayıp vagonun beş işçiye çarpmasına göz yumacaktır ya da vagonun makas değiştirmesini sağlayarak yaşlı bir kişiye çarpmasına göz yumacaktır.
Martin Cohen (Martin Kohen), 101 Ahlak İkilemi, s. 15.
(Kısaltılmıştır.)
Jeremy Bentham, Faydacılık (Utilitarizm) akımının kurucusudur. Bu ahlak anlayışının temel prensibi, "en fazla sayıda insana, en büyük faydayı veya mutluluğu sağlamaktır."
Bentham’ın bu görüşüne göre Fred’in şu şekilde davranması beklenir:
Karar: Fred, vagonun yönünü değiştirerek yaşlı kişiye çarpılmasına (bir kişinin ölümü) göz yummalıdır.
Gerekçe: Beş kişinin hayatının kurtulması, bir kişinin hayatının kaybedilmesinden sayısal olarak daha büyük bir "toplam fayda" sağlar. Bentham'ın "ahlak matematiği"ne göre, mümkün olan en az acı ve en çok hayatın kurtarıldığı seçenek tercih edilmelidir.
Kısacası Bentham’a göre doğru eylem, daha az can kaybıyla sonuçlanan ve toplumun genel mutluluğunu (veya hayatta kalma oranını) daha çok artıran eylemdir.
Kant’ın Yaklaşımı:
İnsan Araç Değildir: Kant’ın en önemli ilkelerinden biri, "İnsanları asla sadece bir amaca ulaşmak için araç olarak kullanma" kuralıdır. Vagonun yönünü değiştirip yaşlı kişiyi feda etmek, o kişiyi diğer beş kişiyi kurtarmak için bir "araç" haline getirmek demektir. Bu, Kant'a göre ahlaken yanlıştır.
Öldürmeme Ödevi: Kant için
Sayfa 15 - Türkiye İş Bankası Yayınları
İnsan, akıl nuruyla aydınlanmadıkça, kendi nefsini göremez.
s.12
"Şu sağındaki de, düşünmeden iş yapar; hemen harekete geçer. Yerinden bir kez heyecanla kalkacak olursa, kulağına hiçbir güzel söz girmez, onu hiç bir öğüt geri döndüremez."
(Öfke gücü anlatılmıştır.)
"Şu solundakine gelince:
"Nefsine ve şehvetine düşkün, açgözlü, obur murdarın biridir. Karıdan ve karından başka bir şey bilmez. Onun gözünü yalnızca toprak doyurur. Ondaki açlığı yalnızca toprak giderir."
(Kösnü gücü anlatılmıştır.)
Onlara karşı daima politik davran... Her zaman onlardan ileri git... Onları şımartmayarak karşılarında metin davranacak olursan, onları kendini boyun eğdirebilirsin!.. Onlar seni değil, sen onları yenebilirsin.
(İnsanın akıl gücünün diğer duyu ve güçlerle ölünceye değin birlikte bulunacağı, ölümden önce bunların birbirinden ayrılamayacakları, ölümden önce bunlardan kurtulup kendi evdenine gidemeyeceği için aklın, kurtulma zamanı gelinceye kadar onlara yenik düşmeyerek üstünlüğü elinde tutması öğütleniyor.)
Bunlar için uygulayabileceğin en iyi, en başarılı politika, bunları birbirine düşürmektir.
"Şu dik başlı huysuzu, bu yandaki obur boşboğaza saldırtıp onu biraz yola getirmeli; bu boşboğaz yaltakçının aldatıvıklarıyla berikinin kendini beğenmişliğini, sert başlılığını, sınır tanımazlık ve taşkınlıklarını gidermelisin."
(Öfke ve kösnü güçlerini birbirine kırdırmak, bu yolla ikisinide etkisiz duruma getirerek tehlikelerden kurtulmak öğütleniyor. Sert başlı olan öfke gücü, boşboğaz olan kösnü gücüne saldırtılarak bunun boşbağazlığı azaltıldığı gibi, öfke gücünün de sert başlılığı azaltılarak tehlikeleri savrulmuş olur. Kösnülüğü baskın olan insanlar ağırbaşlılıklarını, onurlarını koruyamazlar. Bu durumda olanlar, öfke gücünden yardım almalıdırlar. Bunun yumuşaklığı, öfke
"Fatırı's Semavati ve'l ard" Yerleri ve gökleri, bir anlam ve amaçla yaratıp, beni de anlamsız ve amaçsız bırakmayan Allah'ım!"
"Ente veliyyi fiddünya ve'l ahira" "Dünyada da ahirette de tek yarim, yaranım (velim) sensin.
"Teveffenî müslimen ve elhıknî bissâlihîn" "Beni Müslüman olarak vefat ettir ve salihlerin arasına kat" (Yusuf, 101)
