Pek çok kişi Tolkien'e "Fantastik Edebiyatın Babası" gibi sıfatlar yakıştırıyor, fakat bu gibi sıfatları yakıştıran kişilerin türün tarihini tam olarak bilmediğini düşünüyorum.
Misal, Eddison'un eserinde yine hayali bir dünya, incelikle oluşturulmuş ve oldukça arkaik bir dil, dünyevi olmayan bir kraliçe, soyluluk ve karanlık güçler arasında gidip gelen, bocalayan, içsel çatışmalar yaşayan bir merkezi karakter mevcut. Anderson'ın, Yüzük Kardeşliği ile aynı yıl çıkan Broken Sword adlı kitabında da uzak diyarlarda yaşayan kibirli elfler, kazılar yapan cüceler, dövülmesi gereken bir kılıç, aydınlık ve karanlık ordular arasında geçen epik bir savaş, bu iki uca sıkışmış bir başka merkezi karakter ve Hristiyan ile Pagan dünya görüşlerinin iç içe olduğu bir anlatı mevcut.
Peki bu unsurlar Tolkien'e özgü değilse, onu farklı kılan şey nedir? Dunsany, Eddison ve Anderson da aydınlık ile karanlığın çatıştığı dünyalar sunsa da, bu çatışmaları incelikli, çoğu zaman ironik bir dokunuşla aktarırlar. Ahlakı mutlaklar üzerinden sunmanın tehlikeli olduğunu kabul ederler. Tolkien (ya da C.S. Lewis) ise kötülüğü kötü, iyiliği iyi olarak göstermekte hiçbir sorun görmez. İkisinin kesiştiği tek nokta, Gollum'un hikayesinde de görüldüğü üzere, dürüst bir kişinin baştan çıkarılması durumudur. Ancak Gollum dahi, Eddison'ın Lord Gro'su ya da Anderson'ın Scafloc'u gibi alternatif bir dünya görüşü içinde yaşayan bir karakter değildir. Yalnızca Tolkien'in, tabiri caizse, iki kutuplu ahlakının iniş çıkışları arasında savrulup gider.
Kötülüğü dışsal, akıl dışı bir olgu olarak sunmak, "bize karşı duran, bilinmeyen" olarak tanımlamak tehlikeli bir mesajdır. Çünkü okuyucu kendi ahlakını bu oluşturulmuş dünyanın üzerine ekler ve dayatır, ki modern fantastik yazarların çoğu, Tolkien'in örneğini
Persler, tarih boyunca büyük bir coğrafyada gelişen köklü bir halk ve medeniyettir. Antik çağda kurulan Ahameniş İmparatorluğu, Büyük Kiros ve I. Darius gibi hükümdarlar sayesinde geniş topraklara yayılmış ve farklı kültürleri bir arada yaşatmayı başarmıştır. Persler, mimari, edebiyat ve sanat alanında büyük eserler vermiş, özellikle Şehname gibi yapıtlarla kültürel miraslarını günümüze taşımıştır. Hoşgörüye dayalı yönetim anlayışları ve gelişmiş devlet teşkilatlarıyla bilinen Persler, dünya tarihine önemli katkılar sağlamış ve etkileri günümüzde bile hissedilen bir medeniyet oluşturmuştur.
Persler, yalnızca güçlü imparatorluklarıyla değil, aynı zamanda derin kültürel birikimleriyle de öne çıkan bir uygarlıktır. Bilim, sanat ve ticarette büyük gelişme göstermiş, saray kültürü ve şehir yaşamı zenginleşmiştir. Pers edebiyatı, dünya edebiyatında derin izler bırakmıştır. Mimari alanda ise görkemli saraylar ve bahçeler, estetik anlayışın ve doğayla kurulan uyumun bir göstergesi olmuştur. Günümüzde de Pers kültürü, dili, müziği ve gelenekleriyle yaşamaya devam ederek geçmiş ile bugün arasında güçlü bir bağ kurmaktadır.
Tüm bu zenginliklerinin yanında aynı zamanda tabii ki saraydaki çalkantılı yaşam, entrikalar ile de tarihe geçti. Kitap bu zemden hareketle Persler’le ilgili oldukça detaylı bir çalışma kapsamaktadır.
Kitap, Ahameniş Hanedanından başlayarak, imparatorluk kurmak, Pers olmak, imparatorluğun doruk noktası ve sonrası ile ilgili oldukça detaylı bir çalışmadan oluşmaktadır. Perslerle ilgili bu kadar detaylı bir kitap okumamıştım. Tarihin eski zamanlarından itibaren küçük bir topluluk olarak başlayıp, büyük süper güç olarak dünyaya hükmettiği günlere kadar yükselme ve yayılma aşamaları yolculuk yaparken, onlara ait sosyal, kültüler, ekonomik ve siyasi anlamda da
Orhan Pamuk’a karşı ciddi önyargıları olan ve hiçbir kitabını okumayı düşünmeyen biriydim. Ancak bir arkadaşımın hediyesi vesilesiyle bu önyargımı kırıp Kırmızı Saçlı Kadın’ı okudum. Sonuç mu? Önyargılarımda ne kadar haklı olduğumu görmenin verdiği o yavan hayal kırıklığı...
Orhan Pamuk sanki Oidipus mitini ve Firdevsi'nin Şehname'sini okumuş, fazlasıyla etkilenmiş ve "Hadi ben de bunun üzerine bir şey yazayım," demiş ama ortaya orijinal hiçbir şey katmayı başaramamış.
Hikayede ara sıra şaşırtan birkaç kırılma noktası olsa da, geneli itibarıyla son derece tahmin edilebilir, okuyucuya yeni bir perspektif sunmayan, derinlikten uzak bir eser. Üstelik kullanılan dil kesinlikle edebi olmaktan çok uzak. İlber Ortaylı’nın Orhan Pamuk için söylediği "Türkçe bilmiyor" eleştirisinin ne kadar haklı olduğunu bu kitabı okurken bir kez daha anladım; böylesine yavan ve aksayan bir dil olamaz.
Kısacası, önyargıların her zaman kötü olmadığının canlı bir kanıtı bu kitap.
Orhan Pamuk, Kırmızı Saçlı Kadın’da Doğu ve Batı edebiyatının en temel taşlarından iki büyük efsaneyi —Batı’nın babasını öldüren Oidipus’unu ve Doğu’nun (Şehname) oğlunu öldüren Rüstem’ini— modern Türkiye’nin sosyopolitik fonunda, 1980’lerden günümüze uzanan bir kuyu kazma hikayesiyle birleştiriyor. Romanı bu denli sarsıcı yapan şey de tam olarak bu: Karakterlerin kendi özgür iradeleriyle hareket ettiklerini sanırken, aslında görünmez, melankolik bir iplikle o antik efsanelerin kaçınılmaz kaderine doğru sürüklenmeleri.
1. Çıraklık, Kuyu ve Vicdanın Ağır Yükü
Romanın ilk bölümü, okuyucunun boğazında bir yumru, içinde bitmek bilmez bir vicdan azabı bırakıyor. Genç Cem’in, kendisine hem usta hem şefkatli bir baba olan Mahmut Usta’yı o karanlık kuyunun dibinde bırakıp İstanbul’a kaçması, insanın en karanlık ve ilkel korkularından birini tetikliyor: Hata yapmak ve sorumluluğundan kaçmak. Pamuk, kuyuyu sadece su aranan fiziksel bir boşluk olarak değil; suçluluğun, tarihin, unutulmak istenen sırların ve bilinçaltının derin bir sembolü olarak kurguluyor. Cem’le birlikte okuyucu da o vicdan azabını sırtlanıyor ve onunla birlikte büyüyor.
2. Birey Olma Çabası ve "Baba" Gölgesinin Eziciliği
Roman boyunca bizi en çok sıkıştıran ve sorgulatan tema, otorite ile birey olmak arasındaki o ezici çatışma. Cem’in hayatı, biyolojik babasının eksikliği, Mahmut Usta’nın mutlak itaat bekleyen eski usul koruyuculuğu ve son olarak kendi oğlu Enver’in isyanıyla şekilleniyor.
Enver’in babası Cem’e yönelttiği o can alıcı soru, aslında modern insanın en büyük çıkmazı: "İtaatkâr bir oğul olursam, Avrupai bir birey olamam. Avrupai bir birey olursam da, bu sefer itaatkâr bir oğul olamam." Kitap, ne kadar özgürleşirsek özgürleşelim, o "baba gölgesinden" ve otorite ihtiyacından tamamen kaçamayacağımızı
Dünya tarihi dediğimiz şey aslında çoğunlukla b*k gibi heriflerin tarihi. Misal, ilk epik kahramanımız Gılgamış'a bakacak olursak, herkesi bitkin düşene kadar güreştirip hemen ardından tanrılara dua ederken gidip eşleriyle aynı yatağa giren zorba herifin teki olduğunu görüyoruz. Sokrates'i fazla konuştuğu(!) için idam eden Atinalılar ya da Caligula, Claudius ve Nero'nun suikast ve manipülasyonla hüküm sürdüğü yılları anlatan Tacitus da konuya birer örnek olabilir. Fakat bunların yanında kendine özgü, aklı selim kişiler de yok değildi. Sezar, Odysseus ya da Şehname'nin Rüstem'i. Elbette ki bunların hiçbiri etraflarını saran ahmak herif güruhunun drama ve entrikalarından kaçamıyor ve epik şiir söz konusu olduğunda Şahname, okuduklarım arasından en iç bunaltıcı olanı diyebilirim. Söz konusu b*k gibi herifler olduğunda Şahname'den ileri bir tek İlyada'yı örnek verebilirim sanırım.
Eser boyunca birbirini takip eden kan davaları, ölümcül (ve bir o kadar da trajik) yanlış anlamalar, küçücük onur meselelerinin tetiklediği düellolar, babalar ile oğullar arasındaki çatışmalar, oğulların annelerine, amcaların herkese karşı cephe alması, güvensizlik, dedikodular ve açgözlülükten kaynaklanan ihanetler bolca mevcut. Şunu da söylemek lazım ki bu herifler saçma ya da "karikatürvari" kötüler değil. Neredeyse her birinin iyi bir yanı, bir onur anlayışı var, fakat sorun şu ki çoğunun duygusal zekası anasınıfı çocuklarıyla eşit derecede.
Bu durum bana hep 
A Distant Mirror 'daki soyluları hatırlatıyor (Haçlı Seferleri'nden elde edilen tüm altını ipek cüppelere harcayıp savaş meydanına zırh ve erzaksız gidiyorlardı). Karakterlerin eylemleri ise, bana kalırsa, olabilitesi yüksek eylemler; ancak yine de bazı kişilerin neden sürekli aynı dangalak hataları tekrarladıklarının açıklamasını isterdim.
A Distant Mirror 'daki soyluları hatırlatıyor (Haçlı Seferleri'nden elde edilen tüm altını ipek cüppelere harcayıp savaş meydanına zırh ve erzaksız gidiyorlardı). Karakterlerin eylemleri ise, bana kalırsa, olabilitesi yüksek eylemler; ancak yine de bazı kişilerin neden sürekli aynı dangalak hataları tekrarladıklarının açıklamasını isterdim.
Heyet 4Tarih
Alp Er Tunga gerçekten Türk destanlarında geçen çok önemli bir figürdür.
İran kaynaklarında onun karşılığı genellikle “Afrasyab” olarak geçer. Özellikle Şehname içinde Pers-Turan savaşlarında büyük bir düşman olarak anlatılır.
Türklerin ilk büyük hükümdarlarından biri olarak kabul edilir ama “peygamber” olduğu görüşü tarih dünyasında genel kabul görmez. Bu daha çok bazı yorumcuların veya ideolojik eserlerin iddiasıdır.
Kur’an’daki Zülkarneyn ile Alp Er Tunga’nın aynı kişi olduğu da kesin tarihî bilgi değildir. Bu konuda:
Büyük İskender diyenler,
Pers kralı diyenler,
Türk hükümdarı diyenler vardır. Yani bu tamamen tartışmalı bir konudur.
Viking kısmına gelirsek:
Vikingler tarihsel olarak İskandinav kökenlidir.
İlk merkezleri bugünkü Norveç, Danimarka ve İsveç çevresidir.
Almanya çevresindeki Germen topluluklarıyla bağlantıları vardır ama “Türk kökenli oldukları” akademik tarihte kabul edilen bir görüş değildir.
Bazı araştırmacılar runik alfabeler ile Göktürk alfabesi arasında benzerlik kurmuştur. Ancak benzer alfabe olması doğrudan aynı millet olduklarını kanıtlamaz.
Etrüskler konusunda:
Etrüskler gerçekten Roma’dan önce İtalya’da yaşamıştır.
Kökenleri hâlâ tam çözülememiştir.
Türk kökenli olduklarını savunan bazı araştırmalar vardır ama bu ana akım tarih görüşü değildir.
Herodot onların Anadolu’dan geldiğini yazmıştır. Buradan hareketle bazı kişiler Türk bağlantısı kurmaya çalışır.
Tomris Hatun kısmı ise tarihî olarak daha güçlü kaynaklara dayanır
Tomris Hatun gerçekten yaşamış kabul edilen önemli bir hükümdardır.
Pers kralı Büyük Kyros ile savaştığı antik kaynaklarda geçer.
Kyros’un ölüm şekli tam kesin değildir ama Herodot’un anlattığı “kan dolu kap” hikâyesi tarihin en meşhur anlatılarından biridir.