Neden öğretimde birlik? Tanzimat sonrası Osmanlısı, ciddi, üstelik birbirine karşıt, bir kültür ‘ikiliği’ yaşıyor: Bir yandan mahalle mektepleri, tekke, medrese ve zaviyeler, harıl harıl ‘ümmet aydını’ yetiştiriyorlar; bir yanda ecnebi dille öğretim yapan, çeşitli Hıristiyan tarikatlarının
‘misyoner’ okulları, harıl harıl, ‘komprador’
aydın üretiyorlar. Bunların ilki, Osmanlı’yı geleceğine değil, geçmişine çekmek meraklısıdır; İkincisi ise, geçmişi ‘külliyen’ reddedip, Batılı ‘metropol’ ülkelere benzemeyi marifet sanıyor. Osmanlı’mn son iki yüzyılı, Tanzimat ve Meşrutiyet, çağdaş ve ulusal kültür sentezini
başaramamış, bu iki aydın türünün çatışmasıyla geçmiş; neticede, Devlet-i Aliyye batmıştır. ‘Sistem’ bu çatışmayı, hem tahrik ediyor, hem de hınzırca kullanıyordu.
Neyləməli?! ölümün qarşısında bütün cəsarətimizi toplayıb, düz gözlərinin içinə baxacağıq. Qoy bizə cavab versin görək, o nə olan şeydir və bizdən nə istəyir?
Bəs ölüm bizim ruhumuzu neyləyir? Onu hansı hala salır? Ondan nəyi alır və ya ona nəyi verir? Ruhumuzu hara aparır? Barı, arabir ona maddi göz verirmi ki, dünyaya baxıb ağlasın?