Dengbejlerim
Mehmed UzunYazar:
Mehmed Uzun
Tahmini Okuma Süresi:
3 sa. 36 dk.
Sayfa Sayısı:
127
Basım Tarihi:
2004
İlk Yayın Tarihi:
1998
Yayınevi:
Gendaş Kültür
ISBN:
975-308-336-X
Ülke:
Türkiye
Dil:
Türkçe
Format:
Karton kapak
Türler:
Reklam
Yorumlar ve İncelemeler
Edebiyat dünyasına renk katan, aydınlatan, yaşanmışlıktan gelen duygularını olduğu gibi akıcı bir dil ve kendine özgü bir yorumla okuyucuya aktaran, acının, hüznün, kederin, ezilmişliğin, masumluğun ve suskunluğun, yazarıdir Mehmed Uzun., Kürtçe konuşmak, Kürt kimliği ile hareket etmenin zor ve tehlikeli olduğu günlerde yine sığınak olur dengbejin sesi, kelamı, kılamı. Mehmet Uzun, dengbej olmayan, fakat dengbejlerin sesi ile dengi ile terbiye olmuş babasının anlattığı Kürt destanlarını dinler. Ayrıca babası ile birlikte, her gece aynı saatlerde Kürtçe yayın yapan Erivan Radyosu’nu dinlemek ayrı bir heyecan yaratır onun ruhunda. Anlatılan destanlar, öyküler, söylenen stranlar, diline olan sevgisini arttırarak, tedirgin ruhlarına sakinlik verir. Güvendir, huzurdur, mutluluktur Kürtçe radyoyu babasıyla birlikte dinlerken hissettikleri. Her gece radyoda Evdal Zeynikenin ,kılamları çalınır. Gözleri görmeyen yanık sesli bir dengbejdir O. Evdal Zeynike toplumunun, insanının, sesi, nefesidir. Yaşanan tüm gerçekleri, geçmiş ve ana dair Evdalın kelamıyla, kılam haline gelip çevresine, diğer insanlara, uzaklara, geleceğe ve yarına aktarılmıştır. Yaşar Kemal, Evdale Zeynike için Kürtlerin Homerosu’dur der.Mehmed Uzun'un bir cok kitabini okudum ,bu kitap digerlerinden farkli olarak bir kültürün taşıyıcı unsurlari olan bir kültürü yok olmaktan kurtaran bir kültürü kendi icinde derleyip yeniden gün yüzüne cikaran insanlarin ürünüdür.okuyun okutun....
Edebiyat dünyasına renk katan, aydınlatan, yaşanmışlıktan gelen duygularını olduğu gibi akıcı bir dil ve kendine özgü bir yorumla okuyucuya aktaran, acının, hüznün, kederin, ezilmişliğin, masumluğun ve suskunluğun, yazarı Mehmed Uzun.
Hayatımıza değen ve insanı derinden etkileyen “Dengbejlerim” isimli bu eseri, altı denemeden oluşuyor.
Okuyucuyla sohbet havasında yazdığı denemelerinde oldukça başarılı. Kuşkuya yer vermeyen, açık ve seçik bir anlatıma sahip. Kendi yaşadığı, hissettiği bütün duyguları okuyucuya da geçiriyor.
Denbejleri tanıdıkça Mehmed Uzun ‘un da bir dengbej ustası gibi içten gelen o etkileyici gücün, kişiliğini ve duruşunu yansıttığını düşünüyorum. Yaşamı boyunca dengbejlerin sesiyle, sözleriyle, öyküleri ve anlatılarıyla iç içe yaşamış olmasının doğal bir sonucu olsa gerek. Zaten kendisi de tüm kitap boyunca dengbejlerin kendi hayatını nasıl etkileyip, nasıl anlamlı kıldığını hep anlatıyor. Yolunu, yönünü bulmada, onlardan aldığı güç ve güvenle, her birinden öğrendikleriyle hayatı şekillenmiş. Onların ışığı ile aydınlanan yolunda ilerlerken kelamlarında, kılamlarında, şarkılarında hep kendini bulmuş. Aldığı tüm bu güzel duyguları, okuyucusuna da yansıtmakta bir o kadar etkili bir yazar.
İnsanı insan yapan çektiği acılar, kederler midir diye kendime sormadan yapamıyorum. Acı çeken, hüzünlü, kederli bir insanın, diğer insanın yaşadığı acıya daha duyarlı olup onun acısını taa yüreğinde hissedebildiğini sanıyorum.
Mehmed Uzun’un, samimi anlatımıyla dengbejlerin dünyasına girip onların acı ve kederle yoğrulmuş, insanın içine işleyen seslerini, kelamlarını , kılamlarını , stranlarının ne demek olduğunu bilmek, seslerini dinlemek ve anlamak şansına sahip oluyoruz bu kitapla.
Dengbejleri tanıyıp anladıkça, onların kederli seslerini dinledikçe, neden bu
Dengbej sözlü edebiyatın güçlü bir imgesidir. Homeros’tan günümüze sözlü edebiyatın temsilcileri yaşam hikayeleriyle de sanatlarıyla da bambaşka bir dünyadır. Yazar bazı dengbejleri kısaca hayatlarıyla birlikte ele alarak incelemiş. Her dengbeji anlatışında açıp sesini, yoğunluğunu dinledim. Çünkü her hikayesi birbirinden hüzünlü ve farklıydı. Homeros ve Gılgameş ile yapılan benzetme ve kesişmeler çok hoşuma gitti. Çünkü arayışın ve ölümsüzlüğün hikayesi Gılgameş ile sözün anlam yüceliği de Homeros’tur. Bir başlangıç yapmış bu alanda yazar. Merak ettiklerinize baika kaynaklardan bakmanız için bir kapı aralamış. Oldukça güzel bir dille , sade anlatımıyla harika bir kitap çıkmış ortaya. Keyifli okumalar.
Dil
Neredeyse aynı dönemde yaşamış olan büyük dengbejlerin hayatını ve sanatını konu alıyor. Rıfate Dâre, Evdalê Zeynike, Ape Kado, Ahmede Fermane Kiki ve Alihan gibi daha niceleri yaşamın sillesini yemiş acı ve üzüntülerini kılamlarıyla dile getirdiler. Dengbejlerin yanında zamanında Cizirâ botan' dan sürgün edilmiş Bedirhan var o da diline duyduğu derin özlemi gidermek için Kiki' yi sınırdan Suriye'ye getirtiyor. Şam' da “Hawar" adında dergi çıkardılar.Uzun yıllardan bu yana, devamlı baskı, yasak ve tehdit altında yaşayan bir dilin kelamı hep acı ve hüzün dolu oluşu da şaşırmıyor. Devamlı rencide edilen, devamlı ölüm tehlikesi hisseden, gelişmesini engellenen bu dil, güzelliklerini, zenginliklerini, değer ve erdemlerini acı ve hüzün aracılığıyla dile getiriyor. Bu dengbejlerin ortak noktası da dilleriydi. Onlar için dil, duyguların anayurduydu. Zamanla değişen ve gelişen dünyada milletlerinin belleği olan dengbejler ölüyordu. Bunları bilmenin yanında dengbejleri unutmamak için sürekli anmamız ve zenginliklerimizin farkına varmamız adına harika bir eser.
9/10
2018 33. kitabı
Kitap sözlü anlatının ustaları türkçede karşılığı ozan kürtçede dengbej olan insanların bir yazarı nasıl etkilediğini konu alan denemelerden oluşuyor. İnsanlığın yaşında olan sözel anlatının yazarın yazarlık hayatını nasıl etkilediğini anlatırken ayrıca geçmiş zamanda bir dile reva görülen zalimane olayları da aktarıyor.
Tarihin insanlıkla ilişkisinde bir köprü görevi gören dengbejlerin asırlarca insanlığın yaşadığı bütün acıları ve kıyımları söze dökmenin sanatı yanında, sözün ve dilin ne derece önemli olduğunun altını çiziyor yazar.
Denemelerinde yazarlık hayatı boyunca kendisini etkileyen ve bu yolda kendisine yoldaş olan dengbejlerin, dengbejliğin insanlık için ne kadar önemli olduğunu kendi yaşantısından örnekler vererek anlatıyor.
Yasaklanmış bir dilin söze sığındığı yıllar boyu, kağıtların değil hafızanın hikaye ve anlatıları barındırdığı ve nesilden nesile bu şekilde aktarıldığı gerçeği üzerinden dengbejlerin edebiyatın en büyük parçası olduğunu kanıtlıyor yazar.
Mehmed Uzun'un çok güzel bir denemesidir. Kürt dilinin yasak olduğu dönemde yine kürtçe yazdığı bu deneme unutulmuşların sesini duyurmaya çalışıyor. Okurken empati kuruyor , unutulmuşların hüznüne, yaşanmışlıklarına ve uğradığı haksızlıklara ortak oluyorsunuz. Günümüzdeki teknoloji araçlarının, eskiye göre inanılmaz bir ölçüde değişen yaşam koşullarının aksine bu kitap geçmişin acı ve hüznünü içtenlikle anlatıyor. Mehmed Uzun tıpkı bir önceki okuduğum romanında ( Dicle'nin Yakarışı) olduğu gibi bu denemesinde de geçmişin hakikatlerini birinci gözden görmüşçesine aktarıyor. Kürt dilinin unutulmamasına, yaşamasına, gelişmesine en çok katkıyı veren büyük bir değerdir. İncelemeyi son olarak bu denemenin anlam ve önemine ilişkin kendisinin yazdığı bir şiiri ekleyerek bitiriyorum.
Yasak bir alfabeyle yazıyorum şiirlerimi.
Anarşist çicekler kokluyorum.
Devlet sınırlarını ihlal eden kuşlara yardım ve yataklık yapıyorum.
Umudun propagandacısıyım.
Bütün sözcükleri örgütlüyorum.
Artık halkların değil; aşkın, şarabın ve sevginin ayaklanması var.
İlk eylemde sınır dışı oluyorum.
Bana gözlerini yurt eyle.
Mültecin olayım.
Kendi adına bir kimlik çıkart.
Ben biraz da sen olayım...
Kelam insanın gönlündeki hoşluk yüreğindeki ferahlık arzularındaki umuttur kelam insanın yarattığı en insani varlıktır insan tarafından yaratılan kelam insanı derinden etkiler değiştirir kelam insani duygu ve düşüncelerin haz ve coşkuların acı ve kederlerin arzu ve taleplerinin duru temiz sağlıklı öz sade ve yoğun anlatım aracıdır kelam insanın en zor en sıkışmış dönemlerinde sığındığı mekandır kelam insanı ölüm düşüncesinden yok olma korkusundan uzaklaştıran gizemli ilaçtır kelam ölüm düşüncesini yok olma korkusunu heyecanlı bir anlat ya öğretici bir öyküye dönüştüren de böylelikle insanın çılgın tedirgin ruhunu sakinleştiren güçtür tıpkı binbir gece masallarının anlatıcısı şehrazat'ın ölüm karşısındaki kelamı gibi Şehrazat her gün bir kızla evlenen ve ertesi gün kızı idam ettiren padişahla evlenip ülkedeki kızların canını kurtarmak isteyen Zeki kız evlendiği ilk gece padişahı bir öykü anlatan ve sabahın ilk ışınlarıyla öykü'yü en heyecanlı yerinde keserek öyküyü ve ölümünü gelecek geceye erteleyen ve böylelikle binbir gece durmadan öykü anlatan bilgiyle kız tüm bu geceler boyu bir yandan anlatarak bir yandan da padişahla sevişerek üç çocuk dünyaya getiren gizemli öykülerin güçlü kelamıyla padişahın öfkesini kinini kırgınlığını şefkate güzel duyguya dönüşten güzel anlatıcı
Evet kelam korkan tehdit edilen sıkışan kendisini yok olmanın eşiğinde gören insanın tarih boyunca bilinçli ya da bilinçsiz herkesten daha fazla olarak sığındığı kutsal mekan
“Dem xerab bû, dewr namerd bû, çerxa felek xwînak bû.”
Türkçe:
“Zaman kötüydü, devran namertti, feleğin çarkı haindi.”
Dengbéjlik geleneği kürt coğrafyasının sözlü edebiyatı - tarihidir. Kimi zaman mertliği, kimi zaman yoksulluğu, kimi zaman Savaşlarda yürütülen kahramanlığı günümüze kadar sözlü aktardılar. Dengbêjlerim mehmet uzun'un iki kez okuduğum kitabı Rıfatê Darê, Evdalê Zeynikê gibi Bedirhanlar'ın sürgün edildiği ve dillerine kültürlerine olan özleminide Mehmet uzun'a has akıcı ve etkileyici bir uslüpla dile getirmiş.
Severek okuduğum ve kitaba her ara verdiğim de bir dengbêj dinletisiyle başladığım bir kitap
9/10
2019 38. kitabı
Dili yasaklamak insanlık suçudur. İnsanı anadilinden koparmak vahşettir. Bir insanı kendi dilinden koparmak, insanın ruhunu, kişiliğini zedeliyor, gelişimini engelliyor. Bence bu Kürtçe yasağı, Türkiye Cumhuriyeti’nin en büyük yanlışlarından biriydi. " Mehmed Uzun
Dünyanın kaç yerinde insanların anadili yasaklanmış, sırf dillerinden dolayı dışlanmış, dayak yemiş, topraklarından, vatanlarından sürgün edilmişlerdir? 1953 yılında Siverek ' te doğan Uzun, bu ülkede bunları yaşayan sayısız insandan biri. Uzun, hayatı boyunca anadili yüzünden zorluklar yaşadı. Okul hayatı ve gençliği bu zorluklarla geçen yazar, okula başladığı ilk günü şöyle anlatıyor: "Okula attığım ilk adım, cennetimden uzaklaşıp cehenneme attığım ilk adım oldu. O ilk gün, sonraki hayatımın nasıl olacağını belirleyen gün oldu. O gün bir tokat yedim ve o tokatın ne anlama geldiğini bir daha asla unutmadım." 5-6 yaşında uykusunu, oyunlarını, oyuncaklarını, annesini bırakıp okula gitmek her çocuk için zordur. Fakat bunlar yetmezmiş gibi; bilmediği bir dili konuşmasının dayatılması, kendini ifade edebildiği dilinin yasaklanmış olması daha da zordur. Mehmed Uzun ' un okulla birlikte bildiği her şey yok edilmiş, yasaklanmıştı. Kürtçe diye bir dil yok diyorlardı. Bunu kabul etmesi mümkün değildi ve bu yüzden mücadeleler verdi. Tabii cezaevine gönderilmesi uzun sürmedi, ama bu onu yıldırmadı, barışı ve anadilini daha büyük azim ve inançla savunmaya devam etti.
Uğruna gençliğini hapislerde geçirdiği dili yok sayılıyordu. " Hapishanelerde, mahkemelerde Kürtçeye çok hakaret ediliyordu. Askeri savcılar 'Kürtçe diye bir dil yok' dedikçe çok kırılıyordum. Kürtçenin zengin, eski bir dil olduğunu Kürtçe ile modern metinler de yazılabileceğini söylemek istiyordum." diyen Uzun, ya anadilinin yok sayılmasına razı olup
DENGBÊJLERİM...Duygu ve Düşünce
Deng (ses) , bêj (sese biçim veren)
Dengbêj Kürt kültürünün kadim geleneği, Homeros' tan bu yana..
Dengbêjlerim her cümlesi her detayıyla beni kendine hayran bırakan bir eserdi. Bu incelikteki bir kitaptan bu kadar çok alıntı paylaşabileceğimi düşünmemiştim. Tekrar tekrar aynı keyifle aynı hislerle okuyabileceğim bir deneme. Benim gibi öz kültürünü çok iyi bilmeyen birisi için altın değerinde, kaynak bir kitap olarak da çok özel . Dengbejlerim hem kişisel bir hatırlama hem de kültürel bir vasiyet gibiydi. Mehmet Uzun'un özellikle çok sevdiği, hayatını etkilemiş, bazılarını bizzat tanımış 5 dengbêji ( Apê Qado, Rıfatê Darê, Evdalê Zeynikê, Alihan ve Ehmedi Fermanê Kiki) anlattığı bu eser benim için de çok etkileyiciydi. Uzun' un derdi sadece edebiyat değil; bir dilin ve hafızanın sahipsiz kalmaması . Aslında okuduğum birçok kitabında bunu hissettim; ortak tema kültürün hatırlanması , korunması, kaybolmaması. O yüzden Dengbêjlerim kitabı ve onun dengbejleri biraz da emanet bir mektup gibi. Eğer bu sesler unutulursa sadece sanat değil, bir kimlik de yetip gidecek mesajını taşıyor. Mehmed Uzun'un kendi kuşağına ve gelecek kuşaklara bıraktığı bu uyarı niteliğindeki kitabını ilk sayfasından, değerli yazarımızın kendi notunu paylştığı kitabın son cümlesine kadar gözlerim dolu dolu okudum.
Mehmet Uzun'un okuduğum birçok kitabı da Dengbej usulü ile yazılmış diyebilirim. (Abdalın Bir Günü, Yaşlı Rind'in Ölümü ... ) Diline bayıldığım yazarımın dili de üslubu da bir dengbêj sanki ; okumuyorum da dinliyorum gibi... etkileyici, yalın ,abartısız, sade ve duygulu, içten ve samimi...
Dengbêjlerin sesini duymak isteyenlere...
Yazar Hakkında
Mehmed UzunYazar · 27 kitap
1953 yılında, Viranşehir kökenli bir aşiret ailesinin çocuğu olarak Siverek'te doğdu. Mehmed'in, beş kardeşi daha vardı. Küçük yaşlarında ailesinden duyduğu sözlü anlatım örnekleri, edebi sanatının temelini oluşturmuştur. İlerde yazacağı romanların kökü, bu çocukluk anılarından beslenmiştir.
Kürt dilinin yasak olduğu bir dönemde, birçok Kürt yazarın aksine egemen dilde değil anadilinde yazmayı tercih etmiştir. Özellikle, zayıf olan Kürtçe yazı dilini geliştirmek, ortak bir edebi dil oluşturmak ve Kürt hikâye anlatım geleneğini canlandırmaya yönelik yaptığı çalışmalarla modern Kürt edebiyatında kurucu bir role sahiptir.
26 Ağustos 1977'de, sahte Tunus pasaportuyla Suriye üzerinden gittiği İsveç'e yerleşti. Kurmanci, Türkçe ve İsveççe yazdığı kitapları yirmiye yakın dilde yayınlandı. Hakkında, Türkiye'de çok sayıda dava açıldı. 1981'de Türk vatandaşlığından atıldı ve 1992 yılına kadar Türkiye'ye gelemedi.
Uzun yıllar İsveç Yazarlar Birliği yönetim kurulu üyeliği yaptı. Ayrıca İsveç Pen Kulübü ve Uluslararası Pen Kulüp'te aktif çalıştı. İsveç ve Dünya Gazeteciler Birliği'nin de üyesi olan Uzun'un bugüne kadar çok sayıda Kürtçe roman yazdı.
Mehmed Uzun, "Aşk Gibi Aydınlık Ölüm Gibi Karanlık" romanı ve "Nar Çiçekleri" adlı deneme kitabı ile ilgili olarak 2001 baharında yargılandı.
Yakalandığı mide kanseri nedeniyle uzun süre tedavi gören ünlü edebiyatçı, 11 Ekim 2007 günü Diyarbakır'da yaşamını yitirdi. 13 Ekim günü Diyarbakır Ulucami'de kılınan cenaze namazı ardından, Mardinkapı Mezarlığı'na defnedildi.
